تعليقه بر الهيات شرح تجريد - الخفري، محمد بن احمد - الصفحة ٣٤ - ديدگاه خفرى در زمينه تأثير واجب تعالى در عالم
به دو اعتبار بر فعل عارض مىشود.
خفرى بر تفسير قوشچى از پاسخ دوم خواجه اشكال مىكند و مىگويد: اينكه گفتيد مقصود مصنّف از اين عبارت (- پاسخ) صرفا امكان صدور اثر به اعتبار قدرت، با قطع نظر از انضمام اراده به آن است، صحيح نيست و مناسب بود كه چنين مىگفتيد: قدرت با قطع نظر از اراده ممكن است و به اعتبار اراده واجب مىباشد. زيرا در نزد مصنّف، اراده نه زائد بر ذات است و نه زائد بر داعى و نه زائد بر علم به اصلح.
عبارت ديگر قوشچى كه مورد انتقاد خفرى واقع شده اين است كه مىگويد:
«الوجوب بالاختيار لا ينافى الاختيار.» خفرى مىگويد: اين عبارت شما با قدرت و اختيارى كه مراد متكلّمان است، منافات دارد و با تفسير حكما از قدرت و اختيار و اراده منافات ندارد.
پاسخ سوم خواجه: «و اجتماع القدرة على المستقبل مع العدم فى الحال» يعنى قدرت بر مستقبل با عدم در حال، اجتماع پيدا مىكند.
خفرى در ضمن توضيحاتى پيرامون پاسخ سوم خواجه، به طرح اشكالاتى بر بعضى از تفاسير قوشچى در اين زمينه مىپردازد. سپس به جهت مناسبت با بحث، يكى از فروعات بحث قدرت واجب را كه متكلّمان در آن اختلاف كردهاند، مطرح مىكند و آن اينكه آيا قدرت بر فعل، قبل از وجود فعل است يا حين وجود فعل؟
وى نظر معتزله و اشاعره را در اين مورد بيان كرده و توضيحاتى پيرامون آن مىدهد و در نهايت نظر خود را به عنوان نظر حقّ بيان مىكند. او مىگويد: نزاع در اين مسأله يك نزاع لفظى است. زيرا اگر از قدرت، قوّهاى را اراده كنيم كه مبدأ تأثير باشد، مساوى است كه با تمامى شرائط تأثير در فعل همراه باشد يا نباشد. در هر دو صورت، قدرت قبل از فعل و همراه با آن فعل محقّق است و اگر از قدرت، قوّهاى اراده كنيم كه با جميع شرائط تأثير و كسب همراه باشد، اين قدرت تحقّق نمىيابد