خداوند متعال به پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد كه در دعوت به توحيد از روشهاى: حكمت، خطابه، و جدل بهره بگيرد: «ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» . [١]
امّا جدال اَحْسَن، همان است كه خداوند به پيامبر خود تعليم داد؛ كه به او فرمود با فردى كه معاد را انكار كرده و گفته بود: «مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ» [٢] به جدال برخيزد و به او بگويد: «يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ» [٣] و نيز به او بگويد: «الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً» [٤] ، «أَ وَ لَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ» . [٥] اين جدال اَحسن است؛ زيرا با منطق و استدلال پرده از شبهات كافران برمى گيرد و عذر آنان را قطع مى نمايد. [٦]
مسائل علم كلام به آنچه در حوزه عقايد يا اصولى دين مطرح مى شود، اختصاص ندارد؛ زيرا متكلّم، علاوه بر رسالت تبيين و اثبات اصول عقايد و دفاع از آنها، رسالت پاسخگويى به هر گونه سؤال يا شبهه اى را در مورد تعاليم و احكام دينى نيز بر عهده دارد.
بنابراين علم كلام، هم رسالت دفاع از اصول دين را بر عهده دارد و هم رسالت دفاع از فروع دين را، مثلاً دليل بر اين حكم دينى كه سهم ميراث مرد دو برابر سهم ميراث زن است، چيست؟ چنين پرسشى كلامى است و پاسخ آن بر عهده متكلم است.
تاريخ و اسباب پيدايش علم كلام: قول مشهور اين است كه علم كلام اسلامى پس از انتشار عقايد و آراى مذاهب و اديان مختلف در ميان مسلمانان، از طريق فتوحات اسلامى و گسترش دامنه حكومت اسلامى و اختلاط و آميختگى مسلمانان با پيروان