آراى متكلمان: اختلاف عمده متكلمان در اين زمينه است كه هر گاه انسان مؤمنى، مرتكب گناه كبيره شود و پيش از توبه بميرد، حال او چگونه است؟ معتزله قائل به احباط اند و مى گويند با تباه شدن ثواب ايمانش، او مستحق خلود در آتش است؛ اما اشاعره و اماميه، حبط عمل ايمان و طاعتِ مرتكب كبيره و خلود وى را در آتش قبول ندارند. [١]
مختصرترين بيانى كه به آراى گروه هاى ياد شده اشاره دارد، سخن ابن ميثم بحرانى (م ۶۷۹) است كه مى گويد:
«مكلّف عاصى اگر كافر باشد، بيشتر علماى امت او را مخلّد در آتش مى دانند، و اگر كافر نباشد، در صورتى كه معصيت او كبيره باشد، مرجئه خالصه، قطع به عدم عقاب، و معتزله و خوارج قطع به عقاب او دارند؛ ولى اشعريه، نظرى قطعى در مورد وى ندارد؛ چون با وعده عفو الهى، چنين كسى عقلاً استحقاق عقاب ندارد، امّا اماميه مرتكب كبيره را مستحق عقاب مى دانند؛ ولى قطع به عقاب او ندارند، به دليل جواز عفو الهى و يا شفاعت شافعان». [٢]
علامه مجلسى رحمه الله از قول اشاعره نقل مى كند كه آنان براى خداوند جايز مى دانند كه فرد عاصى را ثواب دهد و عبد مطيع را عقاب نمايد [٣] ؛ چرا كه آنان منكر حُسن و قبح عقلى اند.
به نظر مى رسد اولين كسانى كه از معتزله درباره احباط به تفصيل بحث كرده اند، ابوعلى و ابوهاشم جبايى باشند كه قاضى عبدالجبار معتزلى از آنان به شيخين تعبير مى كند. [٤]