تفسير پژوهي ابوالفتوح رازي - ایازی، سید محمد علی - الصفحة ٢٨٤

توجه كنيد:
الف) تكلم خداوند با موسى عليه السلام: «وَ كَلَّمَ اللّهُ مُوسى تَكْلِيماً» . [١]
ب) حضرت عيسى عليه السلام كلمة اللّه ناميده شده است: «إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللّهِ وَ كَلِمَتُهُ» [٢] .
ج) وحى الهى: «وَ ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللّهُ إِلاّ وَحْياً» . [٣]
د) حكم و قضاى الهى گونه ديگرى از كلام خداوند است: «وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا» . [٤]
ه ) اميرالمؤمنين عليه السلام فعل الهى را كلام خداوند دانسته است: «يَقُول لِمَنْ اَرادَ كَوْنَه: «كُنْ فَيَكُون»، لا بِصَوْتٍ يُقْرَع، وَلا بِنِداءٍ يُسْمَع، وانّما كلامُهُ سبحانَه فِعْلٌ مِنْه اَنْشَأَهُ ومَثَّلَهُ» [٥]
. [٦]

طرح ديدگاه ابوالفتوح

رازى در ذيل آياتى چند به موضوع كلام و تكلم مى پردازد و ضمن نقد ديدگاه هاى موجود، نظر اماميه را مطرح مى كند. اين آيات به قرار ذيل است:
۱. انعام (۶)، آيه ۱۵: «وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً» . «در آيت دليل است بر آنكه كلام خداى مُحدث است؛ براى آنكه گفت: «تمام شد»، و آنچه تمام شود پس از آنكه تمام نباشد، محدث بود، قديم نبود؛ براى آنكه معنى تمام، حصول چيزى باشد پس از چيزى و تبديل چيزى به جاى چيزى نهادن باشد». [٧]
۲. اعراف (۷)، آيه ۱۸۵: «... فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ» . «اين دليل است بر آنكه قرآن