وجود دارد . [١] برخى بر اين باورند كه همه مسائل اصيل فلسفى و مطالب قويم حكمت متعالى و حقايق متين عرفانى را از آن مى توان استنباط كرد . [٢] برخى مى گويند كه همه اصول و فروع دين ، و همه احكام دنيوى و اخروى ، و جميع احكام ربوبيت و عبوديت ، در اين حديث ، خلاصه شده است . [٣] طرح و ارزيابىِ آنچه در شرح اين حديث گفته شده ، فرصت ديگرى مى طلبد ؛ ولى به نظر مى رسد كه براى تبيين دقيق مقصود از آن ، توجّه به سه نكته ضرورى است : ١ . تأمّل در آياتى كه اين حديث شريف ، ناظر به آنهاست ؛ ٢ . ملاحظه احاديثى كه به منزله شرح اين حديث ، شمرده مى شوند ؛ ٣ . مراجعه به فهم اصحاب امامان در مفهوم خودشناسى . بررسى آنچه درباره معانى حديث مذكور گفته شده ، نشان مى دهد كه نكاتى كه بدانها اشارت رفت ، يا مورد توجّه نبوده و يا كمتر مورد عنايت قرار گرفته اند .

چهار . روشن ترين معناى حديث

مقتضاى دقّت در آياتى كه انسان را براى خداشناسى به خودشناسى دعوت مى نمايند و مجموع احاديثى كه مفسّر و مبيّن آنهاست و همچنين مراجعه به فهم برخى از اصحاب سخن شناس اهل بيت عليهم السلام ، اين است كه روشن ترين معناى حديث ، دعوت به خودشناسى و تدبّر در حكمت هايى است كه در خلقت انسان

[١] هزار و يك كلمه : ص ٢١٧ .[٢] هزار و يك كلمه : ص ١٩١ .[٣] ميراث حديث شيعه : دفتر اوّل ص ١٥٧ .