خواهند آمد . اكنون با عنايت به اين كه در ميان همه آيات و احاديثى كه مردم را به خودشناسى دعوت كرده اند ، حديث شريف «مَن عَرَفَ نَفسَه فَقَد عَرَفَ رَبَّه» مورد توجّه دانشمندان ، بويژه اهل حكمت و عرفان قرار گرفته ، توجّه به چند مطلب در اين باره ضرورى به نظر مى رسد .

نگاهى به حديث «مَن عَرَفَ نَفسَه . . .»

يك . سند حديث

اين حديث شريف ، در منابع مختلف روايى ـ چنان كه در فصل چهارم ملاحظه شد ـ نقل شده است ؛ امّا سند متّصل به اهل بيت : ندارد . گفتنى است كه اين حديث ، يكى از يكصد سخنى است كه ابو عثمان ، عمرو بن بحر جاحظ (م ٢٥٥ ق) از سخنان كوتاه امير مؤمنان ، انتخاب كرده است و آن را مطلوبُ كلّ طالب من كلام أمير مؤمنان علىّ بن أبى طالب ناميده و در توصيف آن گفته است : هر سخنش با هزار سخن زيباى عرب ، برابرى مى كند . [١] بر اساس برخى احاديث ، اين حديث ، پيش از اسلام نيز مطرح بوده و در صُحُف ادريس عليه السلام [٢] نيز آمده است . از راغب اصفهانى نيز نقل شده كه در رساله

[١] اين يكصد جمله را ابن ميثم بحرانى و نيز رشيد وطواط و عبد الوهّاب ، شرح كرده اند كه مجموعا در يك مجلّد ، به تصحيح و همّت مرحوم مير جلال الدين محدّث اُرمَوى به طبع رسيده است (ر . ك : هزار و يك كلمه : ج ٣ ص ١٩٤) .[٢] ر . ك : دانش نامه عقايد اسلامى : ج ٤ ص ١٤٣ ح ٣٤٨٠ .