گاهى به عقد جايز در مقابل عقد لازم به لحاظ اينكه ماهيّتش فسخ‌پذير است عقد متزلزل اطلاق مى‌گردد(٣)(-->عقد). برخى، معاطات(-->معاطات)را بيع متزلزل دانسته‌اند.(٤)

تزلزل ملك:تزلزل ملكيّت يا به سبب تزلزل عقد است،(٥)مانند اينكه كالايى را به شرط خيار براى خود يا فروشنده يا هر دو بخرد.(٦)در اين صورت ملكيتِ خريدار نسبت به كالا و ملكيتِ فروشنده نسبت به بها متزلزل است و يا به سبب مشروط بودن ملكيّت تام به شرطى كه هنوز حاصل نشده است، مانند ملكيّت زن نسبت به تمامى مهر قبل از دخول و تمكين از سوى وى،(٧)يا مالكيت موجر نسبت به همه اجرت پيش از سپرى شدن مدّت اجاره و تمكّن مستأجر از استيفاى منفعتِ عين مورد اجاره در آن مدّت(٨)و يا بنابر قول مشهور مالكيتِ عامل نسبت به سهم خود به صِرف حصول آن و پيش از تبديل سود به پول نقد و تقسيم آن بين خود و مالك.(٩)

ملكيّت تمامى مهر در عقد نكاح، با تحقّق دخول و تمكين،(١٠)و تمامى بهاى اجاره در عقد اجاره، با گذشت مدّت اجاره و تمكّن مستأجر از استيفا(١١)و مقدار سهم عامل از سود در مضاربه، با تبديل و تقسيم سودِ حاصل،(١٢)استقرار مى‌يابد.

در اينكه استطاعت براى حج با ملك متزلزل حاصل مى‌شود يا نه، اختلاف است.(١٣)اين اختلاف در تعلّق زكات به ملك متزلزل نيز وجود دارد.(١٤)

تزلزل نيّت:مراد، ترديد و عدم جزم در نيّت است. در اينكه صحّت عمل عبادى ـ اعم از واجب و مستحب ـ مشروط به جزم در نيّت است و يا انجام دادن آن به احتمال مطلوبيت كفايت مى‌كند، اختلاف است(١٥)(-->نيّت).

(١٠)الروضة البهية ٥/ ٣٥٣
(١١)العروة الوثقى ٥/٣٧
(١٢)مسالك الافهام ٤/ ٣٧١ ؛ الحدائق الناضرة ٢١/ ٢٣٧ ـ ٢٣٨
(١٣)تحرير الوسيلة ١/ ٣٧٦ ؛ فقه الصادق ٩/ ٧٢ ـ ٧٣
(١٤)تحرير الاحكام ٣/ ٣٦١
(١٥)جامع المقاصد ١/ ١٧٦ ـ ١٧٧ ؛ فقه الشيعة ٤/ ٢٢٨ .
(٢)مصباح الفقاهة ٧/ ١٦٧ ، ٤٧٠ ، ٥٠٤ و ٥١٩
(٣)حاشية كتاب المكاسب (اصفهانى) ٥/ ٢٨٧
(٤)جواهر الكلام ٢٢/ ٢٢٤
(٥)منهاج الفقاهة ٣/ ٨٢
(٦)كتاب الخيارات (سيد مصطفى خمينى) ٢/ ٣١٢ ؛ كتاب البيع (امام خمينى) ٥/ ٣١١
(٧)الروضة البهية ٥/ ٣٥٣
(٨)العروة الوثقى ٢/ ٥٨٨
(٩)مسالك الافهام ٤/ ٣٧١ ؛ الحدائق الناضرة ٢١/ ٢٣٧ ـ ٢٣٨