به دو فرد عادل ـ بدون اينكه آنان را از مأموريت يكديگر مطلع سازد ـ از آنان بخواهد نسبت به شاهد با پرسش از همسايگان، همكاران و اهالى محل و مسجد، تحقيق و نتيجه را به وى گزارش كنند.(١٤)سزاوار است حاكم نتيجه تحقيقات را مخفيانه و به دور از شهود و مردم از تزكيه كننده بخواهد.(١٥)

شرايط تزكيه كننده:امورى كه در پذيرش بيّنه معتبر است در قبول تزكيه مزَكّى نيز معتبر است. اين امور عبارتند از: عدالت، مرد بودن ـ بنابر قول به عدم پذيرش شهادت زنان جز در موارد خاص ـ كمتر از دو نفر نبودن و متّهم نبودن(-->تهمت).

علاوه بر شرايط يادشده، علم داشتن به شرايط جرح و تعديل و آنچه موجب خروج از عدالت مى‌گردد(١٦)و سابقه آشنايى و معاشرت با شهود در حدّى كه موجب علم به عدالت ايشان گردد نيز شرط است.(١٧)البتّه اگر مزكّى از راه شياعِ علم‌آور(-->استفاضه)به عدالت شهود علم پيدا كند با استناد به آن مى‌تواند آنان را تزكيه نمايد.(١٨)برخى، شنخت نَسَب شاهد و نيز دو طرف دعوا را در تزكيه كننده شرط دانسته‌اند.(١٩)

چگونگى تزكيه:در شهادت به عدالت بنابر مشهور ذكر اسباب تعديل به تفصيل شرط نيست؛ بلكه شهادت به‌گونه مطلق كفايت مى‌كند، مانند اينكه بگويد: اين شخص عادل است.(٢٠)برخى گفته‌اند: صرف شهادت به عدالت كافى نيست، بلكه بايد عنوان «مقبول الشهاده» به آن ضميمه گردد و مثلا بگويد: «اين شخص، عادل و شهادتش پذيرفته است.» اين قول به اكثر فقها نسبت داده شده است.(٢١)برخى ديگر گفته‌اند: يكى از اين دو عبارت بايد گفته شود: «اين شخص، عادل است؛ چه به نفع من شهادت دهد يا به ضرر من.» يا «اين فرد، عادل و شهادتش پذيرفته است.»(٢٢)

تعارض تزكيه با جرح:با اقامه بيّنه شرعى بر عدالت شهود از سوى مدّعى از يك طرف و اقامه بيّنه شرعى بر جرح (فسق و نفى عدالت) آنان از سوى منكر از طرف ديگر، به‌گونه‌اى كه جمع آن دو ممكن نباشد، تعارض دو بيّنه پيش

(١٤)مفتاح‌الكرامة ٢٠/٨٣
(١٥)جواهر الكلام ٤٠/ ١١٥ ؛ تكملة العروة ٢/ ٧٥
(١٦)مستند الشيعة ١٨/ ٢١٢ ؛ مفتاح الكرامة ٢٠/ ٧٧
(١٧)جواهر الكلام ٤٠/ ١١٦
(١٨)مستند الشيعة ١٨/ ٢١٣ ؛ مهذب الاحكام ٢٧/ ٩٤ ـ ٩٥
(١٩)مسالك الافهام ١٣/ ٤٠٦
(٢٠)مستند الشيعة ١٨/ ٢١٣
(٢١)مفتاح الكرامة ٢٠/ ٨١ ـ ٨٢
(٢٢)تحرير الاحكام ٥/ ١٣٢ ـ ١٣٣ .