ما در اين بخش آراء قابل توجه و مطرح شده از سوى فقيهان شيعه درباره حكومت را گزارش نموده از ذكر اظهارنظرهاى شاذّى كه جايگاهى در فقه شيعه ندارند و چه بسا با اهداف خاصّى در مورد آنها نظريه‌بافى صورت گرفته است، خوددارى مى‌كنيم.

٤. نظريه‌هايى كه تاكنون در زمينه «ولايت فقيه» ارائه شده به طور كلى در سه نظريه «حسبه»، «انتخاب» و «انتصاب» خلاصه مى‌گردند كه يا بر مبناى مشروعيت الهى دولت و قدرت سياسى (حسبه و انتصاب) و يا بر مبناى مشروعيت الهى- مردمى (انتخاب) شكل گرفته‌اند.

هر سه نظريه، نقاط اشتراك و افتراقى دارند. تفاوت اساسى نظريه «حسبه» با دو نظريه‌د يگر از اين جهت است كه ولايت فقيهان در امور حسبه به عنوان يك «منصب» مطرح نيست، بلكه فقها از باب قد متيقّن، به عنوان تكليف شرعى و وجوب كفايى در تصدى امور حسبيه بر ديگران مقدمند.