صدق و كذب آن تحقيق مى‌نموده‌اند. بنابراين ممكن نيست اين امر بر مثل كلينى پوشيده مانده باشد. هم‌چنين فرض اين‌كه ناقل ادعا نمايد توقيعى به خط امام زمان در دست اوست و كلينى با توجه به روشن نبودن وضعيت او توقيع و خط مبارك امام (عج) را از او مطالبه ننمايد نيز بسيار بعيد به نظر مى‌رسد.

اين‌كه كلينى خود، روايت را در كتاب كافى نياورده است، خللى به صحت روايت وارد نمى‌سازد، زيرا كافى براى عموم مردم نوشته شده و با توجه به اين‌كه نام اسحاق بن يعقوب در توقيع آمده است ذكر آن در زمان سلطه دشمنان، خلاف تقيه بوده است.

[١] بنابراين، حديث از نظر سند مى‌تواند مورد استناد قرار گيرد.

با نگاهى گذرا به مجموعه توقيعاتى كه منسوب به ناحيه مقدسه مى‌باشند احتمال رعايت جوانب احتياط و به كارگيرى «تقيه» تقويت مى‌گردد. در باب ٤٥ از كتاب كمال الدين و تمام النعمة شيخ جليل القدر صدوق بيش از پنجاه روايت تحت عنوان توقيعات ذكر شده است كه در بيشتر اين‌روايات از سفيران و نايبان خاص امام زمان (عثمان بن سعيد عمرى، محمّد بن عثمان، حسين بن روح نوبختى و على بن محمّد سمرى) به عنوان رابط بين امام و امت نامى به ميان نيامده است. تعابيرى همچون «فخرج إليه الجواب» (روايتت ٨، ٢٢ و ٣٩)، «فخرج الاذن» (روايت ٢١)، «فخرج» (روايات ١٢- ١٤)، «فورد التوقيع» (روايت ٤)، «فورد عليه جواب كتابه» (روايت ١٨)، «ورد الجواب» (روايات ١٩- ٣٨) و «بعث إليه» (روايت ٢٦) هگى گوياى فضاى تاريك حاكم بر اوايل غيبت است كه به شدت از ذكر نام افراد، خوددارى مى‌شده است. رازدارى و پنهان‌كارى در ذيل روايت سيزدهم كاملا مشهود است و طبيعى است كه كلينى اين دسته از روايات را در كتاب خويش ذكر نكند (با توجه به آن‌كه زمان وفات او (٣٢٩ ق) مصادف با پايان غيبت صغرا بوده است) و پس از وى در كتاب‌هاى شيخ طوسى (متوفاى ٣٦٠ ق) و شيخ صدوق (متوفاى ٣٨١ ق) نقل گردد. از سوى ديگر برخى در تلاش براى تضعيف «توقيع» مورد بحث، ملاك شهرت و معروفيت را كثرت روايت فرد دانسته و در مورد اسحاق بن يعقوب گفته‌اند: «در مجموعه روايات شيعه (اعم از فقه و غير فقه) تنها سه روايت از وى موجود است»[٢] چنين برداشتى ناشى از عدم توجه به دوران خاص عصر غيبت و قبل از آن است. اصحاب عسكريين (امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السّلام) برخلاف اصحاب صادقين (امام محمّد باقر و امام جعفر صادق عليهما السّلام) در يكى از بحرانى‌ترين زمان‌هاى تاريخ اسلام قرار داشتند. هر دو امام معصوم كاملا تحت نظر حكومت عباسيان بودند و در منطقه نظامى (عسكر) نگه‌دارى مى‌شدند. وقتى حال امامان معصوم اين‌گونه باشد، وضعيت اصحاب و شيعيان آنان نيز معلوم خواهد بود.

از محمّد بن عثمان، نايب دوم امام زمان (عج) در كتب روايى، هيچ روايتى نقل نشده‌[٣] و تنها در سه مورد (توقيع سوم، چهل و نهم و پنجاه و يكم) رابط نقل توقيع بوده است. حسين بن روح نوبختى نايب سوم، با همه عظمت و

[١] همان، ص ١٢٥.

[٢] محسن كديور، حكومت ولايى، ص ٣٢٦.

[٣] سيد ابو القاسم خوئى، معجم رجال الحديث، ج ١٦، ص ٢٧٤.