اسلام بسيارى از انسان‌هاى به ظاهر آزاد را برده مى‌داند؛ بردگانى كه اسير نفس خويش گرديده و طعم شيرين آزادى واقعى را كه در پرتو بندگى حاصل مى‌گردد نچشيده‌اند:

كم من عقل أسير تحت هوى أمير؛[١] چه بسيار عقل‌هايى كه اسير نفس امير گشته‌اند.

پيامبران تنها براى اين نيامده‌اند كه استبداد بيرونى را درهم شكنند و انسان‌ها را از بيرون آزاد نمايند. هنر بزرگ‌تر پيامبران در آزادسازى درونى انسان‌ها نهفته است كه از آن به جهاد اكبر تعبير مى‌شود.[٢] در مكاتب الهى، انسان‌ها آن‌گاه كه قفس تن را مى‌شكنند و در فضاى بى‌انتهاى عبوديت به پرواز درمى‌ياند، آزادگى واقعى خواهند بود.

طيران مرغ ديدى تو ز پاى بند شهوت‌		به در آى تا ببينى طيران آدميت‌

آزادى مشروع و آزادى نامشروع‌

ارزش اسلام در نگاه جامعى است كه به آزادى مى‌كند. اعتقاد و باور به آزادى درونى و قائن بودن هويت انسانى به آن باعث مى‌گردد تا هر گاه ميان آزادى بيرونى و آزادى درونى تزاحمى به وجود آيد، آزادى درونى را مقدم داشته، براى آزادى بيرونى‌

[١] - نهج البلاغه، حكمت ٢١١.

[٢] - بندگان شكم و شهوت، بندگان شهرت و ثروت و بندگان مقام و قدرت وقتى از بندهاى اسارت رهايى مى‌يابندكه پيروان راستين رسول خدا، پيامبر آزادى و آزادگى باشند:

سألتُ حبيبى الوصلَ منه دُعابَةً		و أعْلَمُ أنَّ الوصل ليس يكونُ‌
فمَاسَ دلالًا و ابتهاجاً و قال لى‌		برفقٍ مجيباً( ما سألتَ يَهُونُ)