نهادگرائى و جهاد سازندگى - ايروانى، محمد جواد - الصفحة ١٠١ - ١- بستر تاريخى اقتصاد ايران (با تكيه بر اقتصاد كشاورزى و روستايى)
استراتژى تحول اقتصادى و اجتماعى كشور در تمامى مقاطع زمانى طى دوران مدرن بشرى در اثر ارتباطات پيچيده و متقابل عوامل خارجى و داخلى شكل گرفته باشد. با توجه به جغرافياى سياسى ايران در اواخر قرن هيجده و قرن نوزده ميلادى بايد ادعا كرد كه ايران توسط سه امپراطورى قوى محاصره شده بود: از شرق همسايه امپراطورى انگليس (هند)، از شمال همسايه روسيه تزارى و در غرب همسايه امپراطورى عثمانى بود.
هر چند در قرن بيستم، وضعيت گذشته متحول شد، يعنى جامعه هند از نظر سياسى مستقل گرديد و امپراطوريهاى تزارى و عثمانى در هم ريخت، ولى پايهگذارى امپراطورى شوروى و كشف و بهرهبردارى از منابع نفتى در اين قرن باعث شد كه مجدداً ايران در وضعيتى استراتژيك و مورد توجه خاص بلوكهاى اصلى قدرت جهانى قرار گيرد.
توسعه تجارت با خارج، توليد و صدور مواد اوليه كشاورزى و واردات كالاهاى ساخته شده، اعطاى امتيازات تجارى به دولت روسيه، بعد از تحميل عهدنامه گلستان در سال ١١٩٢ (١٨١٣ م) و سپس عهدنامه" تركمنچاى" در سال ١٢٠٦ (١٨٢٨ م) و اعطاى اينگونه امتيازات به ديگر كشورهاى استعمارگر اروپايى به اعتبار اصل" كاملةالوداد" باعث گرديد تا با ورود هر چه بيشتر كالاهاى خارجى و بهدنبال آن نابودى صنايع دستى و روستايى (بجز صنايع قاليبافى) ساختار كشاورزى در ايران تغيير كند، و دولت علاوه بر كسرى تراز بازرگانى خارجى جهت پرداخت اين كسريها، استثمار روستاييان و افزايش ستم بر اين قشر از مردم محروم را تشديد كند و با اينكه صنعت ايران در قرن هيجدهم و نوزدهم طبق آنچه در گذشته اشاره شد راه زوال را مىپيمود، ولى آمار و ارقام ناقصى كه بدست ما رسيده است نشان مىدهد كه هنوز هم در اوايل قرن نوزدهم حجم محصولات صنعتى رقم عمدهاى را در تركيب كالاهاى صادراتى ايران تشكيل مىداد. اين مطلب بيش از هر چيز گواه بر قدرت و وسعت صنايع دستى در قرن هفدهم مىباشد كه هنوز با وجود صدماتى كه متحمل شده اهميت خود را در بعضى زمينهها حفظ كرده بود.
نقش با ارزش صنايع روستايى در اقتصاد ايران از تركيب كالاهاى صادراتى كشور در