* قريب به ٧٥ هزار خانوار مالك، خرده‌مالك و سرمايه‌داران اراضى در روستاها صاحب حدود ٣٠% از اراضى كشاورزى كشور هستند (قريب به ٥ ميليون هكتار از اراضى). اين گروه اجتماعى، برخى در روستا به سر مى‌برند و برخى در شهرها ساكنند.

كارگران كشاورزى، گرچه عضو جامعه دهقانى محسوب مى‌شوند، ولى از لحاظ آمارى جزو بهره‌برداران به شمار نمى‌آيند. طبق سرشمارى ١٣٥٥ از ٦٨٦/ ٤ ميليون شاغلان در روستا (از ١٠ سال به بالا) ١٧/ ١ ميليون نفر در فعاليتهاى كشاورزى و دامدارى به كارگرى اشتغال داشته‌اند، كه از آن ميان ٥٦٢ هزارتن (٤٤/ ٤٩%) مزدبگير بودند و حدود ٥٧٥ هزارتن (٥٦/ ٥٠%) مزدى دريافت نمى‌كردند، زيرا در بهره‌برداريهاى خانوادگى كار مى‌كردند.

از سوى ديگر از ٥٦٢ هزارتن مزدبگيران كشاورزى، حدود ٢٤٤ هزارتن كارگران بيكار روستايى بودند كه در امر كشاورزى فعاليت مى‌كردند.

از سال ١٣٥٣ تعداد اين بهره‌برداران از ٠٥٦/ ١ ميليون خانوار با ٧٠٤ هزار هكتار زمين، به حدود ٥٧/ ١ ميليون خانوار با ٨١٨ هزار هكتار زمين در سال ١٣٦٧ افزايش يافت. اين گروه از كشاورزان (كمتر از ٢ هكتارى‌ها) مازاد توليدى براى عرضه به بازار ندارند و هنگام دشوارى در كار زراعت و تنگدستى ناگزير از مهاجرت به شهرها مى‌شوند.

دهقانان خرده‌پا، اندازه زمينشان نه آنقدر زياد است كه كارگر كشاورزى بكار بگمارند و نه آنقدر كم است كه خود به كارگرى بروند. اين دهقانان در شرايط اقليمى ايران، هنگام خشكسالى جزو دهقانان تهيدست به شمار مى‌آيند و هنگامى كه وضع آب و هوا مناسب است، مازاد درآمد آنان تبديل به سرمايه مى‌شود و مى‌توانند كالاى سرمايه‌اى بخرند.

«با آنكه ميانه حال (خرده‌پا) پيكره اصلى جامعه دهقانى را تشكيل مى‌دهند، زير نفوذ دهقانان مرفه بوده، از مبانى قدرت آنان به شمار آمده و آنان را در اداره امور ده يارى مى‌دهند و تا حدى از حمايت آنان بهره‌مند مى‌شوند.»[١]

[١] - احمد اشرف" دهقانان، زمين و انقلاب"، كتاب آگاه، ص ٢٠.