شناخت نامه نماز - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٦٥٦ - قصر نماز، رخصت يا عزيمت؟

يَفتِنَكُمُ الَّذينَ كَفَرُوا إِنَّ الكافِرينَ كانُوا لَكُم عَدُوًّا مُبيناً؛[١]

و چون در زمين سفر مى‌كنيد، اگر بيم آن داشتيد كه كافران به شما زيان رسانند، بر شما گناهى نيست كه نماز را كوتاه كنيد. همانا كافران، دشمن آشكار شمايند».

هر چند به حكم ذيل آيه چنين به نظر مى‌رسد كه به قصر خواندن نماز، مربوط به سفرهاى جهادى است، ليكن مراجعه به آراى تفسيرى و فتاواى فقهى، نشان مى‌دهد كه عالمان اسلامى، جز اندكى از آنان، سفرهاى مختلف را مشمول اين حكم مى‌دانند.

قصر نماز، رخصت يا عزيمت؟

پرسشى كه به صورت جدّى در ميان صاحب‌نظران مذاهب اسلامى مطرح بوده و هست، اين است كه: آيا حكم قصر نماز، صرفاً رخصت است- كه در اين صورت، نمازگزار حق دارد در ايّام سفر، ميان شكسته يا تمام خواندن نماز، انتخاب كند- يا آن كه عزيمت است- كه ناگزير به رعايت قصر نماز باشد-؟

منشأ اين پرسش، تعبير «فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا» است كه از جهت لغوى بدين معناست كه شكسته خواندن نماز، منعى ندارد و پيداست كه لازمه ممنوع نبودن قصر نماز، واجب بودن آن نيست. از سوى ديگر، ملاحظه موارد كاربرد اين تعبير در قرآن كريم، حاكى از آن است كه لااقل برخى موارد آن (آيه سعى ميان صفا و مروه)، بى‌ترديد به معناى عزيمت است، هر چند از ديگر نمونه‌هاى قرآنى، رخصت و جواز فهميده مى‌شود. بر اين اساس، نمى‌توان از آيه قصر نماز، چيزى بيش از اصل تشريع قصر نماز مسافر را دريافت و بايد با مراجعه به سنّت نبوى، احكام و جزئيّات قصر نماز را شناخت.

در اين ميان، ملاحظه روايات نبوى موجود در منابع حديثى شيعى و اهل سنّت، ترديدى را در اين كه حكم نماز قصر، عزيمت و نه رخصت است، باقى نمى‌نهد.

[١]. نساء: آيه ١٠١.