شناخت نامه نماز - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٦٣٩ - ٢ اذان

چنين انجام مى‌دهند. بنا بر اين، كلمه «رؤوسكم» در محلّ نصب است و منصوب شدن «أرجلَكم»، ناشى از عطف آن بر محلّ ياد شده است. فخر رازى در تفسير خود، ذيل آيه وضو، اين تركيب را پذيرفته و آن را مذهب مشهور نحويان خوانده است.[١] از سوى ديگر، حسب قواعد دانش نحو، با وجود عامل اعرابى نزديك‌تر، تا قرينه‌اى نباشد، روا نيست اعراب كلمه‌اى را تحت تأثير عامل دورتر بدانيم. از اين رو در آيه وضو، كلمه‌ «فَامْسَحُوا» كه به‌ «بِرُؤُسِكُمْ» نزديك‌تر است، مجالى را براى تأثيرگذارى عامل دورتر يعنى‌ «فَاغْسِلُوا» باقى نمى‌گذارد. از اين رو، از ابن عبّاس چنين نقل شده است كه:

انّ الناسَ أبَوا إلّاالغَسلَ و لا أجِدُ فى كتابِ اللَّه إلّاالمَسحَ.[٢]

مردم [در اثر تبليغات صورت گرفته‌] جز شستن [پاها] را نپذيرفتند، در حالى كه در كتاب خدا، جز مسح [پاها] را نمى‌يابم.

همچنان كه در باره وى، گفته شده است كه:

كان يقول: الوُضوءُ غَسلتانِ و مَسحَتانِ.[٣]

همواره مى‌گفت: وضو، دو شستن و دو مسح دارد.

٢. اذان‌[٤]

اذان، علاوه بر يادآورى وظيفه فردى، يك شعار سياسى- اجتماعى نيز هست. از اين رو شايسته است كه در جوامع اسلامى، هر شب و روز، شعار توحيد و نفى شرك و

[١]. ر. ك: تفسير الفخر الرازى: ج ١١ ص ١٦١. گفتنى است فخر رازى با وجود اعتراف به اين كه آيه وضو برمسح پاها دلالت دارد، همچنان به شستن پاها معتقد است. وى دليل خود را رواياتى مى‌داند كه اهل سنّت در اين باره، نقل كرده‌اند.

[٢]. سنن ابن ماجة: ج ١ ص ١٥٦ ح ٤٥٨.

[٣]. كنز العمّال: ج ٩ ص ٤٣٣ ح ٢٦٨٤٠.

[٤]. گفتنى است احاديث و مباحث مربوط به« اذان»، به تفصيل، پيش از اين در دانش‌نامه قرآن و حديث( ج ٢/ مدخل« اذان») و نيز به صورت مستقل در كتاب فرهنگ‌نامه اذان آمده است.