خاطر عالیتر آفریده شده باشد و مقدمه و فدای عالیتر باید واقع شود، نیز قرآن قبول ندارد. قرآن تعبیر به زوج و زوجین دارد. حتی آیه ١٨٩ سوره اعراف که میفرماید: و جعل منها زوجها لیسکن الیها نیز نمیرساند که زن فقط به خاطر مرد آفریده شده است، بلکه مقصود این است که هر دو به خاطر هم آفریده شدهاند.

آیا علت اینکه تدریجاً حقوق زن بهتر شناخته شد، قیام زن بود یا ترقی روحی مرد؟:

یادداشتها ج٥ ٨٢ زن در اسلام ..... ص : ٨٠

شده حقوق زن بیشتر شناخته شده، ولی نکته مهم این است که آیا زنان از راه مبارزه این حقوق را به دست آوردهاند (آن طوری که در مقدمه کتاب انتقاد قوانین اساسی و مدنی و کیفری ایران میگوید که زنان چهار مرحله را طی کرده و میکنند: مرحله طبیعی، مرحله تسلط مرد، مرحله اعتراض زن، مرحله تساوی حقوق)؟ یا اینکه خود مردان هر اندازه که دارای عواطف انسانی بیشتری شدهاند بیشتر تحت تأثیر و حکومت زن قرار گرفتهاند (نه اینکه فقط به زن ترحم کردهاند) و بیشتر خود را محتاج به زن دیدهاند، که پیغمبر فرمود: انهن یغلبن العاقل و یغلبهن الجاهل.

مسلماً همان طوری که در دفتر «زن در جهان و در اسلام» گفتیم این جهت مربوط به نهضت و تشکل و اتحاد زنان نبوده است.

زن در میان ملل وحشیه قدیم- مرحله محکومیت و مملوکیت:

٣. در المیزان، جلد ٢، صفحه ٢٧٣، حیات اجتماعی زن را در مراحلی ذکر میکند: مرحله امم وحشیه مثل آفریقا و استرالیا و جزایر اقیانوسیه و آمریکای قدیم (مرحله مملوکیت) و مرحله امم متمدنه که با رسوم و آداب ملی مخصوصی زندگی میکردند ولی تدوین قانون در میان آنها نشده بود، مثل ایران و مصر و چین و هند در عصرهای قدیم (مرحله قیمومت). سوم مرحله امم متمدنهای که رسماً دارای قانون و تشریع بودند، مانند کلده و روم و یونان. چهارم زندگی زن در میان اعراب جاهلیت. پنجم زندگی زن در اسلام و تحولی که اسلام از این جهت به وجود آورد.

مطابق این بیان، در تمام مراحل چهارگانه تحکم و تسلط به حسب عادت یا قانون با مرد بوده و رعایت عدالت در آن نشده است و تنها در مرحله پنجم است که عدالت به معنی رعایت استحقاق و