یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٨٩ - ماهیت و هدف و فلسفه زهد

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٥، ص: ٣٨٩

است، به اعتبار هدف و روح زهد است نه به اعتبار مفهوم و ماهیت آن، یعنی احیاناً ممکن است آن هدفها حاصل شود بدون توسل به اعراض از مادیات.

اکنون ببینیم هدفهای زهد چه چیزها میتواند باشد:

١. ترک مادیات برای اینکه مادیات به دنیا تعلق دارد، به خاطر اینکه تخلّی و فراغت برای عبادت پیدا شود. و البته این نوع ترک مادیات شامل ترک کار و کسب و شغل و عمل و اداره خانواده و اجتماع هم میشود و براساس این فکر است که هریک از نماز و روزه و دعا و عبادت از یک طرف و کار و کسب و زندگی از طرف دیگر به دنیای جداگانهای تعلق دارد؛ اولی مربوط به آخرت است و دومی مربوط به دنیا. این نوع زهد مستلزم کناره گیری و اعراض و عزلت و رهبانیت است. این نوع زهد قطعاً مخالف تعلیمات اسلام است.

٢. ترک لذات مادی به خاطر وصول به لذات آخرت. این نوع زهد مستلزم ترک کار و کسب و شغل و فعالیت- که وظیفه است- نیست، فقط مستلزم ترک لذت و تحریم طیبات دنیاست به خاطر نوعی تضاد میان لذتها و خوشیها و سعادتهای دنیوی با لذتها و خوشیها و سعادتهای اخروی. این نوع زهد همان است که بوعلی آن را معاوضه میخواند و معلوم نیست که این معامله حتی صحیح باشد، یعنی معلوم نیست که کسی به خاطر ترک لذت دنیا به لذتی اخروی نائل شود. اگر چنین معاملهای صحیح میبود حتماً در اسلام طیبات دنیا حرام میشد و قرآن این نظر و فکر را رد کرده آنجا که فرموده: قل من حرّم زینة اللَّه التی اخرج لعباده و الطیبات من الرزق.

در اسلام استفاده از لذات مشروع هرچند زیاد باشد، به هیچ وجه شرعاً حرام نیست و مانع لذتهای اخروی- که از انجام اعمال عبادی بالمعنی الاعم یا بالمعنی الاخص حاصل میشود نمیگردد. و لهذا زهد به معنی ترک کار و کسب و عمل و زندگی، حرام است و زهد به معنی تنزه از لذات و طیبات دنیا واجب نیست و البته چون ترک حلال و مباح است حرام هم نیست