ميرزا عبدالرحيم طالبوف نيز از تأثير اين جوّ غالب ميان روشنفكران مصون نبود و او نيز نا آگاهانه «سبب عمده و علّت اصلى جهالت ملت اسلام» را «الفبا يا ابجد مندرس» آنان مى‌دانست. (٧٣)

او به طور اغراق‌آميزى ادعا مى‌كرد كه اروپاييان به جهت الفباى برترى كه دارند «در نه سالگى تاريخ وطن و قواعد تكاليف واجبه امر دين و مقدمات علم هندسه و جغرافى و فيزيك و كيميا و ادبيات را با السنه چند، آشنا هستند و در پانزده سالگى علم حقوق و علم حيات را اكنوم كامل تحصيل نموده فارغ مى‌شوند». سپس ناشيانه و بدون اطلاع از فقه و مبانى آن، اظهار مى‌داشت كه ضعف الفباى ما سبب شده كه «طلاب هفتاد ساله ما هنوز در باب طهارت مشغول تغيير عبارت هستند و از عمق دره‌هاى بى ته احتياط، وسيله نجات مى‌جويند». (٧٤)

تحليل تاريخ روشنفكرى در ايران و ملّتهاى مسلمان تا دوران معاصر، نمونه‌هاى روشن ديگرى در اختيار مى‌گذارد كه در بسيارى از آنها، روشنفكران، بدون تحليل عميق و تنها تحت تأثير حوادث داخلى يا خارجى يا فراز و فرود مكاتب نظرى در مغرب زمين، خود را به امواج انديشه‌هاى رايج و متجدانه مى‌سپارند و شجاعت مخالفت را از خود مى‌ستانند.

شريعت در نگاه طالبوف

الف: قانون

مهمترين آرمان طالبوف در جامعه آن روز ايران، همچون ساير مشروطه خواهان، حاكميت «قانون» بود. تدوين قوانين براى تعيين وظايف وحقوق مردم و حاكمان و اجراى آن، مهمترين خواست مردم و رهبران آنان در انقلاب مشروطه بود. جامعه آن روز از بى عدالتى و هرج و مرج فراگير كه عمدتاً معلول بى قانونى بود، رنج فراوان مى‌برد.

(٧٣) طالبوف، مسالك المحسنين، ص١٠١؛ همچنين نخبه سپهرى، ص١٥٧؛ سفينه طالبى، ج١، ص١٠.
(٧٤) طالبوف، سفينه طالبى، ج٢، ص٦.