روحيه ساده زيستى و قناعت در طالبوف كه آن را شيوه حضرت ختمى مآب، گمشده علماى اروپا، «اصل علم اقتصاد» و «تالى ثروت و علم» مى‌دانست (١٢٨) و نيز انگيزه دفاع از حقوق محرومان و تنگدستان كه در لابه لاى آثار او فراوان به چشم مى‌خورد، طالبوف را به انديشه سوسياليسم يا به قول خودش «سيسواليسم يعنى علم اصلاح حالت فقرا و رفاهيّت محتاجين» (١٢٩) نزديك مى‌كرد. از اين رو به نظام فئوداليسم و ارباب و رعيتى حاكم بر جامعه آن روز ايران اعتراض داشت و پيشنهاد مى‌كرد كه زمين‌هاى ملاّك و خوانين كه براى كشت و زرع دراختيار كشاورزان است به شكل اقساطى به آنان فروخته شود. (١٣٠)

اين ديدگاه طالبوف نيز گوياى اين است كه او دواى برخى از رنج‌ها و مشكلات جامعه ايران را از تمدن غرب مى‌جست و بدون تبيين رابطه آن با شريعت اسلامى، آن را به عنوان الگوى مناسبى براى رفع مشكلات جامعه خود معرفى مى‌كرد.

نتيجه‌گيرى:

جريان روشنفكرى در عصر قاجار با فاصله زيادى از نقطه ايده آل خود، پديد آمد و اين طبيعى بود. اوّلين روشنفكران جامعه ايران در زمره عالم‌ترين و فاضل‌ترين انديشمندان جامعه نبودند كه غرب‌شناسى را به عنوان حوزه پژوهش وتحقيق براى خود برگزيده باشند. اين نيز طبيعى بود كه نخستين گروه روشنفكران كه پيام آور انديشه غربى بودند از ميان كسانى باشند كه يا مانند ملكم خان، مستشارالدوله و مشير الدوله (سپهسالار اعظم) براى مأموريت‌هاى سياسى و ديپلماتيك به غرب رفته و يا مانند آخوند زاده، طالبوف و آقاخان كرمانى براى كار، تجارت و زندگى به سرزمين‌هاى متأثر از فرهنگ غرب، همچون اسلامبول و قفقاز سفر كرده بودند. در نتيجه، هيچ يك از آنها را نمى‌توان

(١٢٨) طالبوف، ايضاحات در خصوص آزادى، ص٣٥، ٣٦.
(١٢٩) طالبوف، مسالك المحسنين، ص٥٨.
(١٣٠) همان، ص ١٦٨، ١٦٩.