فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٥٩ - فقه در نگاه روشنفكران (٢) مسعود امامی

محتكرند، آشوب را دوست دارند، غوغاى رجّاله را مى‌پسندند و صداى نعلين را مى‌پرستند. از سى تا پنجاه هزار دخل املاك سالانه دارند». (٤٨)

به نظر طالبوف، علّت بسيارى از جهالت ها و عقب ماندگى‌هاى ملّت ايران بلكه همه ملل عالم، كسانى هستند كه مدعى هدايت مردم مى‌باشند ولى از هدايت بى‌بهره‌اند و يا به آنچه مى‌گويند عمل نمى‌كنند. به نظر او پايه گذاران مذاهب انحرافى همچون بابيّت و وهابيّت نيز از همين گروه هستند. (٤٩) بعضى از آنان بر سر منابر جز سهويّات و شكيّات چيز ديگرى به مردم نمى‌آموزند (٥٠) و «گوش مردم را با اخبار كاذبه انباشته و با افسانه‌هاى عجيب و غريب مردم را از تحصيل معارف بازداشته... و از معلومات مفيده نهى، هندسه را كفر، هيئت را كذب، كيميا (يعنى شيمى) را غلط، ادبيات را مبطل صوم، تاريخ را افسانه... و به اسم آسمان سلطانى مى‌كنند، معلوم است ملت با اين پيشوايان گمراه جز اينكه هستند چه بايست بشوند». (٥١) او از نفوذ فراوان روحانيون، ميان مردم آگاه است و بر اين باور است كه «همه ايران و ايرانى حلقه انگشتر آنها است. آنچه در محك معلومات ايشان كم عيار است رايج بازار ملت ما نمى‌تواند باشد». (٥٢)

طالبوف مخالفت جمعى از علما و روحانيان با مشروطه و آرمان‌هاى آن را نمونه آشكار دنياطلبى و جهالت آنان مى‌داند و به نظر او «اينكه مى‌گويند علماء مانع ترقى هستند راست است اكثر جهّال كه به سلك روحانى داخل شده‌اند بى اذن و بى امتحان، با لوراثة در هر جا كه مى‌خواهند محكمه يا دكّان مردم فريبى خود را باز كرده فتاوى دروغ مى‌دهند... هر وقت نام ترقى و نظم برده شود رجّاله را بر حكومت مى‌شورانند و خودشان به اسم احكام آسمانى سلطانى مى‌كنند و فتنه‌ها بر مى‌انگيزند». (٥٣)