برخى از آنان، تنها گرفتار ضعف علمى نبودند، بلكه كاستى‌هاى اخلاقى نيز داشتند و اين كاستى‌ها در ترجمه آنان از فرهنگ غرب و عرضه آن براى هم ميهنانشان تأثير فراوان نهاده بود. همين دو نقيصه فاحش، سبب شد كه نه تنها آنان نتوانند تأثيرى عالمانه و عميق در حلّ چالش ميان سنّت و مدرنيسم داشته باشند و انديشه‌اى ماندگار از خود برجاى گذارند، بلكه از ارائه ترجمه‌اى صحيح و مفيد از تمدن غرب نيز عاجز باشند.

مخالفت با شريعت اسلام

آخوند زاده، شريعت را نيز به باد انتقاد مى‌گرفت و بسيارى از احكام آن را خلاف عقل، عدالت و آزادى مى‌دانست. در نمايشنامه هايش، محروم ماندن زن صيغه‌اى از حق ارث را بى عدالتى (١٠٤) و تقليد از مجتهدان و پرداختن وجوهات شرعى به آنان را فريبكارى و بازار گرمى روحانيان جلوه مى‌داد. (١٠٥)

او بر خلاف بسيارى از روشنفكران عصر خود، تنها مخالف احكام اجتماعى اسلام كه با تفكر انسان غربى منافات داشت، نبود، بلكه به دليل اعتقادات الحادى خود، احكام عبادى اسلام؛ مانند نماز، روزه و حجّ را نيز مخالف اصل آزادى انسانها مى‌دانست و آنها را تكاليف شاقّه مى‌پنداشت. (١٠٦) او مخالف تعدد زوجات و خواستار تساوى حقوق زن و مرد در همه زمينه‌ها بود. (١٠٧)

عزادارى براى پيامبر و اهل بيت (ع) را به سخره مى‌گرفت و زيارت قبور آنان را حماقت مى‌شمرد. (١٠٨)

يوسف خان مستشار الدوله تبريزى (م١٣١٣ ق) يكى از سرشناس‌ترين روشنفكران

(١٠٤) آخوند زاده، فتحعلى، مقالات فارسى، ص ٤٢.
(١٠٥) آخوند زاده، فتحعلى، تمثيلات، ص ٧.
(١٠٦) آخوند زاده، فتحعلى، مقالات فلسفى، ص ٦٣؛ آخوند زاده، فتحعلى، الفباى جديد و مكتوبات، ص ٩٥؛ آدميت، فريدون، انديشه‌هاى ميرزا فتحعلى آخوند زاده، ص ٢٠٨ و ٢٢٢.
(١٠٧) آدميت، فريدون، انديشه‌هاى ميرزا فتحعلى آخوند زاده، ص ٢٢٤.
(١٠٨) همان، ص ٢٧٨؛ آخوند زاده، فتحعلى، الفباى جديد و مكتوبات، ص١٣٧.