اين نوشته اولين بخش از مجموعه‌اى است كه به موضع روشنفكران نسبت به فقه مى‌پردازد. نويسنده نخست تاريخچه مختصرى از پيدايش جريان روشنفكرى را ارايه كرده و سپس با ريشه يابى آن در غرب به بررسى تفكرات و آراى ميرزاملكم خان و ميرزا فتحعلى آخوند زاده مى‌پردازد.

نويسنده مقاله در بيان انديشه‌هاى ميرزا ملكم خان، ابتدا پيشينه خانوادگى ومبانى اعتقادى او را شرح داده و سپس با استناد به رساله‌ها و مقالات او، دلباختگى اش را نسبت به غرب نشان مى‌دهد. به زعم نويسنده، او به منظور پيشبرد اهداف و نظراتش تلاش مى‌كرده تا اصول تمدن غرب را با اسلام منطبق نشان دهد و با تظاهر به دفاع از شريعت مقدس و اظهار تملق نسبت به علما در عوام فريبى و ترويج فرهنگ غرب مى‌كوشيده است.

قسمت بعدى مقاله به شرح زندگى و تفكرات ميرزا فتحعلى آخوند زاده، اختصاص يافته است. وى براى نشر افكار ملحدانه خويش از نمايشنامه نويسى و نامه نگارى با ديگر همفكرانش بهره مى‌جست و نظرات خود در باره اديان و به خصوص اسلام را به دست آنان مى‌رسانيد. او با وجود تصريح در ابراز مخالفت اسلام و فقه در نوشته خصوصى‌اش ، از آشكار كردن كفر خود در منظر عمومى پرهيز داشت.

كليه واژگان: روشنفكرى ؛ ميرزا ملكم خان ؛ ميرزا فتحعلى آخوند زاده؛ قاجار؛ مشروطه؛ مستشارالدوله؛ فريدون آدميت؛ تعدد زوجات.