فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٣٣ - تبعيّت احكام از مصالح و مفاسد جعفر ساعدى
نقش مصالح و مفاسد در نسخ احكام
خداوند مىفرمايد:
{إِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَ اللّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالوُا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَيَعْلَموُنَ قُلْ نَزَّلَهُ روُحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنوُا وَ هُدىً وَ بُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ } ؛ (٦٦)
ما هرگاه آيتى را از راه مصلحت نسخ كرده و به جاى آن آيتى ديگر آورديم ـ در صورتى كه خدا بهتر داند كه چه چيز نازل كند ـ مىگويند: تو [بر خدا[ هميشه افترا مىبندى. چنين نيست بلكه اكثر اينها نمىفهمند. بگو: اين آيات را روح القدس از جانب پروردگار من به حقيقت و راستى نازل كرد، تا اهل ايمان را در راه خدا ثابت قدم گرداند و براى مسلمانان هدايت و بشارت باشد.
اين آيه به نسخ در آيات قرآن و جايگزين شدن يك آيه به جاى آيه ديگر و اتهام كفار به پيامبر اكرم(ص) ـ كه او به خدا افترا مىزند و آنچه به خدا نسبت مىدهد از خدا نيست وگرنه تغيير نمىكرد ـ اشاره دارد. خداوند در اين آيهها سخن كافران را رد مىكند و مىفرمايد: تغيير يك آيه تثبيت از جانب خدا براى مهمنان است؛ چرا كه تبديل مصالح و تغيير ملاكها به مرور زمان به تبديل راههاى هدايت و قوانين رساننده به آن است و آيات ناسخ نيز تنها نتيجه تغيير ملاكها است. و هر سلوك هدفمندى بايد با تغيير مصالح و هدفهايى كه مستند سلوك هستند، تغيير كند؛ چنان كه عهده داران هدايت انسانها بايد با تغيير مصالح و هدفها، راهها و سبكهاى ارشاد خود نسبت به انسانها را تغيير دهند، چنين شيوهاى هدايتى است. علاوه بر اعتقادى كه به حقانيت اين راه و هماهنگى آن با مصالح و ملاكها پيدا مىكند. به همين علت است كه از مسير خود منحرف نمىشوند:
{لِيُثَّبِتَ الَّذِينَ آمَنوُا وَ هُدًى وَ بُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ } . (٦٧)
(٦٦) نحل، آيه ١٠١ ـ ١٠٢.
(٦٧) نحل، آيه ١٠٢.