بيان مطلب: مقصود از ملاك حدوثى عبارت است از آنچه حدوث حكم متوقف بر آن است نه بقاى آن؛ بسان احكام وضعى مانند ملكيّت و زوجيّت كه ملاك‌هاى به وجود آورنده آنها نظير علت تكوينى ايجاد كننده است كه معلول پس از حدوث بى‌نياز از علت مى‌شود مانند ساختمان نسبت به بنّا كه پس از حدوث، در بقا و استمرار نيازمند او نيست.

ملاك بقايى عبارت است از: آنچه حكم در حدوث و بقا نيازمند آن است؛ مانند جميع احكام تكليفى كه به مجرد از بين رفتن ملاكشان، از بين مى‌روند. اين ملاك‌ها نظير علت تكوينى ابقا كننده هستند؛ بسان جسم كه سايه آن متوقف بر آن است و با از بين رفتن جسم، سايه‌اش هم نابود مى‌شود.

مقصود از شك در مقتضى از ديدگاه محقق عراقى عبارت است از: شك در احكام بنا شده بر ملاك‌هاى ابقا كننده‌اى كه احكام آنها استعداد بقا و استمرار ندارند و شك در آنها مساوى با شك در بقاى مقتضى و ملاك آنها است.

اما شك در احكام بنا شده بر ملاك‌هاى احداث كننده، مساوى با شك در رافع است نه مقتضى كه به يقين احكام پس از وجود، نيازمند آن نيستند؛ لذا شك در وجود اين احكام مساوى با شك در رافع اين احكام است احكامى كه پس از بقا مستقلاً وبدون نياز به چيز ديگر استعداد بقا و استمرار دارند. (١٠٨)

از اين بيان روشن شد كه محقق عراقى در بر گرداندن شك در مقتضى به شك در ملاك با صاحب عروه تفاوت ندارند اگر چه ايشان در بيان مقصود از مقتضى و ملاك، مطالبى را افزوده، و اظهار داشته است كه مقتضى و ملاك بايد از ملاك‌هاى ابقا كننده باشد نه احداث كننده.

در نتيجه همان دو ايرادى كه برخى علما بر سخن صاحب عروه وارد كرده‌اند بر سخن محقق عراقى نيز وارد مى‌شود و نيازى به تكرار نيست.

(١٠٨) نهاية الافكار، ج ٤، قسم نخست، ص ٨٥ ـ ٨٦