بنیان های جدید برمبنای تفکرات انقلابی و ناب اسلام شیعی و انقطاع از گذشته حاصل شد و همین امر آن را به رخدادی تاریخی و بسیار تأثیرگذار در سطح منطقه و حتی جهان تبدیل کرد که همه مناسبات و رفتارها با تأثیر از آن دستخوش تغییر و تحول اساسی شدند. ادراک و کشف منطق وقوع رخدادهای منجر به جنگ می تواند ما را در پاسخ به چرایی و چگونگی وقوع جنگ تحمیلی یاری رساند و درعین حال، منشأ پرسش های جدید باشد.

در وهله نخست، این حقیقت که با گذشت کمتر از ٢٠ ماه از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، جنگ بزرگی میان ایران و عراق با تهاجم سراسری و سهمگین ارتش عراق به خاک ایران در ٣١ شهریور ١٣٥٩ آغاز شد و نیز توجه به فاصله زمانی کوتاه میان این دو رویداد بسیار مهم (وقوع انقلاب اسلامی و آغاز جنگ)، این پرسش اساسی را به وجود می آورد که: آیا میان انقلاب اسلامی و جنگ نسبتی وجود دارد؟ اگر پاسخ به این سؤال مثبت است، سازوکارها و عوامل مؤثر در شکل گیری روند آغاز جنگ با تأثیر از انقلاب چیست؟

این دوره ٢٠ ماهه؛ یعنی از زمان پیروزی انقلاب تا بروز جنگ، خود به سه دوره تقسیم می شود که در روزشمار جلد نهم، دو ماه مرداد و شهریور سال ١٣٥٩ (یعنی ماه های پایانی دوره سوم) بررسی شده است. اما برای درک بیشتر و بهتر این مقطع که شامل بخش عمده تابستان سال ١٣٥٩ بوده و اغلب تأثیراتِ ماه های قبل در دو ماه آخر منتهی به جنگ را در بر می گیرد، دو دوره قبل به اختصار مرور می شود.

دوره اول به مدت ١٠ ماه، فاصله زمانی پیروزی انقلاب تا تصرف سفارت امریکا در آبان ١٣٥٨ را شامل می شود. در این دوره، با پیروزی انقلاب و جابه جایی در ساختار قدرت در ایران، مهم ترین دغدغه مردم و رهبران انقلاب، استقرار نظام جدید و تثبیت آن با غلبه بر چالش ها و بحران های سیاسی، امنیتی پیشِ رو بود. در مقابل، رژیم عراق خود را برای اولین بار دربرابر تهدیدها و فرصت های جدیدی می دید؛ بدین معنا که ازبین رفتن توازن قدرت در منطقه و تضعیف توان نظامی - امنیتی ایران، فرصتی را برای عراقی ها پدید آورد که بر پایه آن، تلاش هایی را به منظور فشار به ایران و در اولین گام، رسیدن به آرزوی دیرینه خود؛ یعنی تجزیه خوزستان، طراحی و اجرا کردند. امریکایی ها نیز با درپیش گرفتن سیاست صبر و انتظار و تقویت جریان های میانه رو، برای بازگرداندن دوباره قدرت خود در ایران و نیز برای مهار تأثیر و پیامدهای انقلاب اسلامی نوپا، ساختارهای جدیدی را در سطح منطقه طراحی کردند و در این ضمن به قدرت عراق و مهار آن و درعین حال، بهره برداری از انگیزه و توان آن کشور برای مهار ایران توجه خاصی مبذول داشتند.

دوره دوم، از تصرف سفارت تا قطع رابطه امریکا با ایران در فروردین ١٣٥٩ است. تصور موجود از رخدادهای داخلی کشور و نقش امریکا در سازماندهی و هدایت آنها، همچنین موافقت امریکا با سفر شاه به این کشور، زمینه های افزایش نگرانی ایران از تکرار حادثه