توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٧٥ - جواب شارح از وجود استعاره بالكنايه بدون تخييليه

در كلام فصحا يافت نميشود نه در عبارت غير ايشان و مثال اظفار المنيّة فصيح نيست.

قوله: و انّما الكلام فى الصّحة: يعنى در صحّت اين مثال اختلاف است، سكّاكى آنرا صحيح دانسته ولى ديگران آنرا صحيح نمى‌دانند مگر در صورتيكه اظفار ترشيح باشد نه استعاره تخييليّه.

قوله: فصار الحاصل من مذهبه: يعنى مذهب سكّاكى.

قوله: يا ارض ابلعى ماءك‌ : آيه (٤٤) از سوره هود.

قوله: ابلعى ماءك: يعنى كلمه [بلع‌] گفته شده و از آن استعاره غور و فرورفتن اراده گرديده پس ابلعى ماءك يعنى غورى ماءك (فروببر آب خود را).

قوله: و الماء استعارة بالكناية عن الغذاء: مقصود از [غذاء] طعامى استكه حيوان آنرا مى‌خورد و مى‌بلعد چه آنكه بلع بحسب وضع اصلى خود با فروبردن طعام تناسب ندارد و لذا مورد استعمالش نيز بايد در طعام باشد نه در مثل فروبردن زمين آب را لذا اگر گفتيم زمين آب را بلعيد اين استعمال بر سبيل استعاره بالكنايه مى‌باشد.

متن‌

فصل‌

و حسن كلّ من التّحقيقيّة و التمثيل برعاية جهات حسن التشبيه و ان لا يشمّ رائحته لفظا و لذلك يوصى ان يكون الشّبه بين الطّرفين جليا لئلّا تصير الغازا كما لو قيل:

رأيت اسدا و اريد انسانا ابخر و رأيت ابلا مائة لا تجد فيها راحلة و اريد النّاس.