توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٠ - توجيه علامه نسبت بكلام صاحب مفتاح

مصنّف و كلام سكّاكى است.

مصنّف مى‌گويد:

مستعارله كشف ضوء و ازاله آن از مكان ظلمت ليل بوده و سكّاكى قائل است: مستعارله ظهور نهار از ظلمت ليل ميباشد.

و حاصل كلام اين بعض در توفيق بين كلامين ايراد سه وجه و بيان سه احتمال ميباشد:

الف: در كلام سكّاكى قلب است بطوريكه اين عبارت مقلوب را اگر صحيحا و مطابق اصل معنا كنيم با كلام مصنّف هيچ اختلافى ندارد، بنا بر اين عبارت سكّاكى اگرچه بظاهر چنين است: ظهور النّهار من ظلمة اللّيل.

ولى مراد وى بحسب واقع ظهور ظلمة اللّيل من النّهار مى‌باشد.

ب: وجه دوّم اينكه بگوئيم در عبارت سكّاكى قلب واقع نشده ولى مقصودش از ظهور تمييز و تشخيص ميباشد و طبق اين احتمال معناى عبارت چنين ميشود:

تمييز نهار از ظلمت ليل و جدا شدنش از آن و بدون ترديد اين معنا با معنائى كه مصنّف نموده است تنافى ندارد.

ج: ظهور بمعناى زوال ميباشد بنابراين معناى عبارت چنين است:

زوال نهار از ظلمت ليل، اين معنا نيز كاملا با معناى مصنّف وفق و سازش دارد.

قوله: لانّ التّراخى و عدمه ممّا يختلف باختلاف الامور الخ: يعنى گاهى زمان طولانى بين دو امر فاصله ميشود ولى در عين حال امر