توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٩ - توجيه علامه نسبت بكلام صاحب مفتاح

فراميگيرد)، بنابراين عبارت جمله [فاذا هم مظلمون‌] اگرچه با فاء كه بر عدم تراخى دلالت دارد آمده ولى معذلك صحيح است.

و بعبارت واضح‌تر:

چون شب عموم و شمولش نسبت بتمام اقطار و اماكن امر عظيم الشانى بحساب مى‌آيد مقتضاى آن اينستكه حصولش صرفا بعد از گذشتن مدّت زيادى از زوال نهار باشد و بين زوال و فراگرفتن شب عالم را تراخى كلّى باشد و چون بسرآمدن شب بعد از فاصله شدن چنين مدّتى كه بايد و شايد نبوده بلكه كمتر از آن ميباشد فاصله حاصله بمنزله عدم فرض شده و با فاء از حصول شب خبر داده شده است يعنى زمان فرارسيدن شب خيلى قريب و نزديك شمرده شده و گويا بدنبال زوال نهار ناگهان و بغتة شب بدون مهلت تمام اقطار عالم را فراميگيرد و با اين تقرير و بيان ذكر [اذاء مفاجات‌] حسن بوده چنانچه گفتن اينجمله: اخرج النهار من الليل ففاجاه دخول الليل نيز نيكو و حسن شمرده ميشود.

ولى اگر [سلخ‌] را بمعناى نزع قرار داده و بگوئيم نور خورشيد از هواء و فضاء نزع گرديد پس ناگهان ظلمت شب همه جا را فراگرفت.

اينمعنا يا صحيح نيست و يا در صورت صحّت حسنى ندارد كما اينكه وقتى گفته شود كسرت الكوز ففاجاه الانكسار (شكستم كوزه را پس ناگهان شكست) عبارت صحيح و نيكوئى نگفتيم.

شرح فارسى:

توضيح‌

قوله: و حاول بعضهم: كلمه [حاول‌] يعنى قصد.

قوله: التّوفيق بين الكلامين: مقصود از [كلامين‌] كلام‌