صفت «مُفضِل (بيش از استحقاقْ بخشنده) » ، [١] اسم فاعل از «أَفْضَلَ ، يُفْضِلُ» است و «مُتفضِّل» ، اسم فاعل از «تَفَضَّلَ ، يَتَفَضَّلُ» است . اين هر دو ، از ريشه «فضل» هستند كه به فزونى در چيزى دلالت مى كند و از همين معناست واژه «فضل» ، به معناى فزونى و نيكى ، و «إفضال» به معناى احسان و نيكى كردن . مُفضِل ، به معناى كسى است كه بيش از استحقاقْ مى بخشد ونيكى مى كند . مُتفضِّل نيز گاه به همان معناى مُفضِل و احسان كننده است ، و گاه به معناى كسى است كه ادّعاى برترى بر همتايان خود را مى كند ، كه به اين معنا ، در مورد خدا به كار نمى رود .

مُفْضِل و مُتَفضِّل ، در قرآن و حديث

در قرآن كريم ، برگرفته هاى ريشه «فضل» ، ١٠٤ بار در مورد خدا به كار رفته است ؛ امّا صفات مُفضِل و مُتفضِّل ، به كار نرفته اند . بر اساس قرآن و احاديث ، خداى پاك ، بيش از استحقاقْ بخشنده است ؛ بلكه او داراى فزون بخشىِ سترگ است . در توضيح اين مطلب ، بايد گفت كه فضل ، به معناى فزونى است و مقصود ، بخشيدن چيزى بيش از شايستگى است . از آن جا كه موجودات جهان ، حقّى بر خدا ندارند و هيچ يك از نعمت هايى كه خدا در اين جهان به آنان داده ، از سرِ استحقاق نبوده است ، پس همه نعمت هاى بخشيده شده كه نعمت هاى سترگى هستند ، از سرِ فضل و بخششِ بيش از استحقاق ، داده مى شوند . در برخى آيات و احاديث ، خدا نسبت به همه انسان ها داراى فضل دانسته شده و در برخى آيات و احاديث ديگر ، تنها نسبت به انسان هايى خاص ، همچون ايمان آورندگان . اين دو دسته از آيات و احاديث ، به دو نوع فضل و بخشش اشاره دارند : بخشش عمومى ، كه همه انسان ها را فرا مى گيرد ، و بخشش ويژه ، كه تنها شامل برخى انسان ها مى شود ؛ يعنى كسانى كه خدا را اطاعت مى كنند .

[١] مقصود از «بيش از استحقاقْ بخشنده» ، اعم از موردى است كه دريافت كننده بخشش ، حقّى داشته ، امّا بيش از آن دريافت كرده ، و موردى كه هيچ حقّى در ميان نباشد . دليلِ آن كه در مورد اخير ، از واژه «بى استحقاقْ بخشنده» استفاده نشد، اين بود كه ريشه «فضل»، بر فزونى دلالت دارد وكلمه «بيش» نيز بيانگر فزونى است.