لا تَقولوا : أَجبَرَهُم عَلى المَعاصىَ ، فَتَظلِموه . [١] نگوييد : آنها را به گناهان وا داشته ، كه به او ستم مى كنيد. نيز از امام صادق عليه السلام روايت شده : اللّه ُ أَعدَلُ مِن أن يُجبِرَ عَبدا عَلى فِعلٍ ثُمَّ يُعَذِّبَهُ عَلَيهِ . [٢] خداوند ، عادل تر از آن است كه بنده اى را به كارى وا دارد و آن گاه او را براى آن ، عذاب كند .

٣ . مردود بودن نفى حسن و قبح عقلى و آموزه هاى دينى

نظريّه جبر، علاوه بر اين كه با عدل خداوند منافات دارد، حكمت نبوّت، امامت، معاد و نيز همه آموزه هاى دينى و حسن و قبح عقلى را نفى مى نمايد ؛ چرا كه انسان مجبور ، همچون حيوانات و جمادات خواهد بود و در مورد اين موجودات نمى توان سخن از مسئوليت و تكليف و شريعت و معاد و ديگر آموزه هاى دينى به ميان آورد . بنا بر اين ، دلايلى كه آموزه هاى يادشده را اثبات مى كنند ، همگى دلايل ردّ نظريّه جبر نيز هستند .

دو . نظريّه تفويض

تفويض در لغت ، به معناى واگذار كردن و تسليم كردن امرى به ديگرى است و در احاديث و علم كلام ، معانى متعدّدى دارد. در اين جا ابتدا به اين معانى اشاره مى كنيم و پس از آن ، معناى مورد بحث در مسئله جبر و اختيار را توضيح خواهيم داد .

[١] ر . ك : دانش نامه عقايد اسلامى : ج ٩ ص ١٤ ح ٦١٠٥ .[٢] ر . ك : دانش نامه عقايد اسلامى : ج ٩ ص ٢٠ ح ٦١١٤ .