حكمت نامه پيامبر اعظم صلَّي الله عليه و آله - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٤٨

اطّلاعى ندارد ، و بدا از اين علم خداست ؛ و علمى كه به فرشتگان و فرستادگان و پيامبرانش آموخته است و ما هم آن را مى دانيم . در حديثى ديگر از امام صادق عليه السلام آمده است : كُلُّ أمرٍ يُريدُهُ اللّه ُ فَهُوَ فى عِلمِهِ قَبلَ أن يَصنَعَهُ ، و لَيسَ شَى ءٌ يَبدو لَهُ إلّا و قَد كانَ فى عِلمِهِ ، إنَّ اللّه َ لا يَبدو لَهُ مِن جَهلٍ . [١] هر چه را كه خداوند بخواهد ، قبل از آن كه آن را بسازد ، در علم او هست . و براى خدا در هيچ چيزى بَدا پيدا نمى شود ، مگر اين كه در علم او هست . بَداى خدا ، ناشى از جهل نيست . دهلوى ، يكى از معانى بَدا را بَدا در علم مى داند و آن را «بَدا در اخبار» مى نامد . او مى گويد : از مجموع روايات ، به دست مى آيد كه بَدا سه معنا دارد : [١ .] بدا در علم ، آشكار شدن چيزى است بر خلاف آنچه مى دانسته است... . [٢] او و ديگر علماى اهل سنّت ، خيال مى كنند كه وقتى سخن از «بَدا در اخبار» يا «بَدا در علم» پيش مى آيد ، مقصود ، بَدا در علم ذاتى و ازلى خداست . اين اشتباه از آن جا ناشى مى شود كه آنان ميان علم ذاتى و علم فعلى ، تفاوت نمى گذارند . بايد به آنها گفت كه علم ذاتى و ازلى خدا ، مطلق است و همه آنچه را كه در عالمْ رخ داده و خواهد داد ، شامل مى شود ، از جمله ، بداها و تغييراتى كه در تقديرات ، رخ مى دهند . علم فعلى نيز كتابى است كه در آن ، تقديراتْ ثبت مى شوند . عرش ، كُرسى ، اُمّ الكتاب (كتاب اصلى) و كتاب محو و اثبات ، از جمله علم هاى فعلى يا كتاب هاى علمى خداوندند . در برخى از اين كتاب ها (همچون اُمّ الكتاب) ، همه چيز ، حتّى موارد بَدا ، ثبت است ؛ امّا در كتاب محو و اثبات ، تنها بخشى از