كيفيت:زدن كف دو دست بر زمين؛ سپس مسح پيشانى و دو طرف آن (جبينين) از محل رويش مو تا ابروها و قسمت بالاى بينى با هر دو دست ـ و نه يكى ـ بنابر مشهور(٢٠)و در پايان، مسح پشت دست راست با كف دست چپ از مچ تا سر انگشتان و همين گونه پشت دست چپ با كف دست راست.(٢١)

در اينكه صرف قرار دادن دست بر زمين بدون زدن آن، كفايت مى‌كند يا نه، اختلاف است. عدم كفايت به مشهور نسبت داده شده است(٢٢)و نيز در اينكه يك بار زدن دست بر زمين مطلقاً كافى است يا در هر صورت، دو بار لازم است و يا در تيمّم بدل از وضو يك بار و در بدل از غسل، دو بار واجب است، اختلاف مى‌باشد. مشهور قول سوم است.(٢٣)وجوب مسح دست از مچ تا سر انگشتان، معروف ميان فقها است؛ بلكه بر آن ادعاى اجماع شده است؛ هرچند از بعض قدما اقوال نادر ديگرى در مسئله نقل شده است.(٢٤)

شرايط:قصد قربت(نيّت)؛(٢٥)مباشرت (انجام دادن عمل بى واسطه) در حال اختيار ـ نه‌ضرورت ـ ؛(٢٦)موالات(٢٧)(انجام گرفتن اجزاى تيمّم بى فاصله)؛ ترتيب(٢٨)(به نحوى كه پيش از اين گذشت)؛ مسح پيشانى از بالا به پايين بنابر مشهور؛(٢٩)عدم وجود مانع براى مسح(٣٠)و بنابر قول گروهى، پاك بودن محل مسح (صورت و دست).(٣١)

احكام:تيمّم براى نماز پيش از دخول وقت صحيح نيست و در آخر وقت ـ كه تنها به اندازه تيمّم و خواندن نماز، وقت باقى است ـ صحيح است؛(٣٢)ليكن در صحّت تيمّم در وسعت وقت يا وجوب تأخير آن تا آخر وقت اختلاف است. برخى بين صورت علم به استمرار عذر تا آخر وقت و عدم علم به آن، تفصيل داده و تيمّم را در وسعت وقت با علم به استمرار عذر، صحيح دانسته‌اند.(٣٣)البتّه در فرض علم به

(١٩)١٤١ ـ ١٤٢
(٢٠)١٩٤ ـ ٢٠٠
(٢١)الوسيلة/ ٧٢ ؛ توضيح المسائل مراجع ١/ ٤٠٦ م ٧٠٠
(٢٢)جواهرالكلام ٥/ ١٨٠ ـ ١٨١
(٢٣)٢٠٧
(٢٤)٢٠٢ ٢٠٤
(٢٥)١٦٧ ؛المعتبر ١/ ٣٩٠
(٢٦)جواهر الكلام ٥/ ١٧٨ ؛ مستمسك العروة ٤/ ٤١٦
(٢٧)جواهر الكلام٥/ ١٧٦
(٢٨)٢٨. ١٧٣
(٢٩)٢٩. ٢٠٠ ـ ٢٠١
(٣٠)مستمسك العروة ٤/ ٤١٩
(٣١)جواهر الكلام ٥/ ١٨٦ ؛ العروة الوثقى ١/ ٤٩٥
(٣٢)جواهرالكلام ٥/ ١٥٤ ـ ١٥٦
(٣٣)١٥٧ ـ ١٦٥ ؛ مستمسك العروة ٤/ ٤٤٢ ـ ٤٤٧