______________________________
- حتى در زمان مرحوم آيه‌اللّه بروجردى هم هرگاه رژيم از سوى ايشان تحت فشار و اعتراض قرار مى‌گرفت، زمزمه به سربازى بردن محصلين علوم دينى را بر سر زبانها مى‌انداخت. در پى وقوع حادثه فيضيه و صدور اعلاميه تاريخى حضرت امام خمينى داير بر «شاه‌دوستى يعنى غارتگرى» و نيز پاسخ حماسه‌آفرين آن حضرت و آيت‌اله گلپايگانى به تلگراف آيه‌اللّه حكيم درخصوص مهاجرت علما به نجف و ادامه مبارزه عليه دستگاه حاكمه. فرمان اعزام روحانيون قم به سربازى از سوى رژيم صادر گرديد.

در فروردين ماه ١٣٤٢ اداره نظام وظيفه طى بخشنامه‌اى اعلام كرد: «فقط به طلابى كارت معافيت تحصيلى خواهد داد كه علاوه بر اشتغال به تحصيل در رشته علوم دينى، داراى ديپلم ٦ ساله متوسطه نيز باشند.» تا قبل از صدور بخشنامه مذكور از طرف اداره نظام وظيفه عمومى، روش موجود راجع به نظام وظيفه طلاب چنين بود كه دو نفر از مدرسين مورد اعتماد وزارت فرهنگ، اشتغال به تحصيل طلاب مشمول را گواهى مى‌كردند و وزارت فرهنگ به استناد آن گواهى، طلاب مورد بحث را به عنوان محصل علوم دينى به حوزه‌هاى نظام وظيفه معرفى مى‌نمود و حوزه‌ها نيز براى آنان كارت يكساله معافيت تحصيلى صادر مى‌كردند و هرگاه طلاب علوم دينى به درجه اجتهاد مى‌رسيدند، طبق قانون از خدمت سربازى معاف شناخته مى‌شدند.

مندرجات اسناد ساواك حاكى از آن است كه «مأمورين شهربانى در تاريخ ٢٤/ ١/ ٤٢ بدون رسيدگى به سوابق طلاب، تعدادى از آنها را در خيابان و مساجد دستگير و به نظام وظيفه شهرستان تحويل داده‌اند.»

در تاريخ ٣١/ ١/ ٤٢ ساواك گزارش مى‌دهد: «حوزه نظام وظيفه تاكنون ٢٤ نفر از محصلين علوم دينى حوزه علميه را كه مشمول خدمت وظيفه بوده‌اند، جهت خدمت به مركز اعزام نموده است. اثر اين موضوع در حوزه اين بوده كه طلابى كه خود را مشمول مى‌دانند يا قم را ترك و به شهرستانها رفته‌اند يا اينكه به لباس شخصى در آمده‌اند و فقط طلابى در شهر ديده مى‌شوند كه مسّن و يا از نظر قوانين نظام وظيفه وضع آنها روشن است. به دنبال جلب طلاب و اعزام آنها به سربازى، كلاسهاى درس حوزه علميه قم بكلى تعطيل شد و عده‌اى در صدد برآمدند كه جهت ادامه تحصيل به مشهد بروند.»

روحانيون در همه جا اين اقدام دولت را يك عمل خصمانه عليه روحانيت و تضعيف روحانيت شيعه و اسلام قلمداد كردند و در اعلاميه‌ها و نامه‌هاى خود به نجف و كربلا نيز اين موضوع را مبارزه دستگاه عليه اسلام و روحانيت ابراز داشتند. همين امر ساواك را بر آن داشت تا جهت فرونشاندن اعتراض و خشم عمومى، پيشنهاد نمايد كه «به وضع طلاب نيز مانند مشمولين عادى طبق مقررات رسيدگى شود» و اين در حالى بود كه اعزام طلاب به حوزه نظام وظيفه همچنان در شهرهايى چون اصفهان، رضائيه (اروميه)، مشهد و سنندج ادامه داشت. سرانجام در روز ١٤/ ٧/ ٤٢ وزير كشور تلفنى به فرماندار قم دستور داد كه به رئيس حوزه نظام وظيفه ابلاغ كند كه مزاحم طلاب مشمول نشوند. به دنبال توقف اعزام طلاب به سربازى، كلاسهاى درس حوزه از روز ٢٠/ ٧/ ٤٢ آغاز گرديد. اما در مشهد از روز ١٨/ ٩/ ٤٢ اداره نظام وظيفه، شروع به احضار مشمولين نمود.

بنا به گزارش ساواك: «بعد از مدتى سياست ملايم‌ترى نسبت به روحانيون اتخاذ گرديد و قرار شد قيد «داشتن ديپلم» از-