إرشاد القلوب ت مسترحمی - دیلمی، حسن بن محمد - الصفحة ٢٨١ - باب پنجاه و سوم در عقل و چگونگى خلقت و آثار آن

و فرمود: حضرت امير المؤمنين ٧ عقل ولادتيست (يعنى عقل فطريست در وجود آدمى بالقوه و بالفعل پيدا مى‌شود بتعلّم علم) و علم فائده دهنده است؛ و همنشينى با علما نمودن سبب زيادتى عقل ميگردد.

و مرويست (از حضرت امير المؤمنين ٧) كه جبرئيل بر حضرت آدم ابو البشر ٧ نازل شد و گفت: مأمورم تو را مخير گردانم بين سه چيز كه يكى از آنها را اختيار كنى، فرمود: چيست آنها؟ گفت:

عقل، حيا، و ايمان، آن حضرت فرمود: اختيار كردم عقل را، پس جبرئيل بحيا و ايمان گفت: شما برويد، گفتند: بما أمر شده كه از عقل مفارقت و دورى نكنيم (كه هر كجا عقل هست حيا و ايمان هم هست).

چنين گويد مصنف (ديلمى) كه براى هر چيزى منشأ و سرچشمه- ايست و سرچشمه ادب عقلست كه خداوند قرار داده آن را (در بندگانش) كه او را بشناسند، و اصل و پايه دينست، و براى سلطنت و دنيا دارى ستون است، و آلتى است براى سلامتى از مهلكات، و بسبب عقل است كه خداى تعالى واجب فرموده بر بندگان تكليف را، و الفت انداخته بين مردم با اينكه اختلاف رأى و نظر و غرض و مقصد با يك ديگر دارند، و خداوند عقل را در كسى وديعه و امانت ننهاده مگر آنكه خواسته است كه او را با آن در يكى از روزها (در دنيا از گناه و در آخرت از عذاب) رهائى دهد، و عقل راستگوترين مشاور، نصيحت‌كننده‌ترين دوستها، بهترين هم نشينها، و نيكوترين ياور انسان است، و بهترين چيزى كه بانسان عطا شده عقلست و بدترين چيزى كه انسان گرفتار آن است جهل و نادانيست، چه بسيار نيكو گفته شاعر: