إرشاد القلوب ت مسترحمی - دیلمی، حسن بن محمد - الصفحة ٢١٦ - باب پنجاهم در توحيد و معرفت رب مجيد

دين خداشناسى و يقين بتوحيد و عقل قامع است، گفتند عقل قامع چيست فرمود: دورى از معاصى و حريص بر طاعت او بودن و شكر احسان و انعام او نمودنست.

و از علامت خداشناسى شدّت خوفست از او، و خداوند علما را بداشتن اين صفت مدح فرموده: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ[١] چون كه ميشناسند او را حق شناختن (آنچنان كه وظيفه بندگان غير معصوم است) و هميشه خدا را شاهد و ناظر اعمال خود ميدانند كما قال: وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ‌[٢]، و علت آنكه علما بيشتر از مردم از خدا ميترسند آنست كه چون بخدا نزديكتراند و معرفتشان باو بيشتر است، زيرا هر چه معرفت بنده‌اى بخدا بيشتر شد بيشتر ميترسد از او مانند اعوان (و درباريان) سلطان چون بسلطان نزديكتراند بيش از مردم از او ميترسند، لذاست كه خداشناس واقعى هميشه مؤدّبست نسبت بخدا و از او ترسانست.

و اما جاهل باللَّه بسبب جهلش از اين حالات بدور است، و جاهل باللَّه اگر هنگام معصيت معتقد باشد كه خدا او را مى‌بيند فقط جاهل است زيرا خدا را أهون الناظرين محسوب كرده، و اگر معتقد نباشد كافر است، على اىّ حال هر دو قسم خطر بزرگيست براى او و گناه بزرگى را مرتكب مى‌شود.

و علامت ديگر خداشناس حقيقى آنست كه اجتناب ميكند از علائق دنيوى و خود را فارغ البال مينمايد از هموم دنيا و هميشه بياد آخرت است، و تأسف نميخورد بر آنچه كه از دنياى او فوت شده و ليكن متأسف مى‌شود از آن دقيقه‌اى كه بياد خدا نبوده، زيرا ما سوى اللَّه را بديده‌

[١]. ٢٨- فاطر

[٢]. ٥- الحديد