إرشاد القلوب ت مسترحمی - دیلمی، حسن بن محمد - الصفحة ٢٨٣ - باب پنجاه و سوم در عقل و چگونگى خلقت و آثار آن

پست و خوار كند علم و ادب را از او باز ميدارد، و هميشه عقل و دين مرد سالمست تا وقتى كه مسكرات (شراب و آبجو) نخورده باشد و مايل نباشد و مروّت و جوانمردى دارد تا وقتى كه مرتكب لغزشى و خطائى نشده باشد، و امانت‌داريش صحيحست تا وقتى كه قبول وصيّت و امانتى ننموده باشد، و داراى فضيلت است تا وقتى كه امامت و پيشوائى مردم ننمايد (كه از او ناراضى باشند) و يا بالاى منبر نرفته باشد (كه تعريف و تمجيد و يا مذمّت معاصرين خود نمايد)، و شريفترين مردم علمايند، و بزرگان مردم با تقواترين ايشانند، و زاهدان پادشاهان آنهايند، و پست گفتارى و بى‌ادب سخن گفتن مرد دليل بر كمى عقل او است.

و مرويست كه حضرت امام حسن ٧ در (ضمن) يكى از خطبه‌هاى خود ميفرمود: بدانيد اى مردم كه عقل (سبب) حرز و امان و حافظ است براى آدمى (از رفتار و گفتار بد) و حلم و بردبارى زينت، و وفاى بعهد از مروّت و جوانمرديست، و عجله و شتاب (در كارها) از سفاهت و نادانيست، و هم‌نشينى با مردمان پست و دنيا دوست بسيار بد (زيرا همنشينى اثر ميكند)، و مخالطه و معاشرت و رفت و آمد با اهل فسق سبب شك و شبهه است (براى انسانى كه در خداشناسى و در دينش پيدا مى‌شود).

و هر كه برادران (دينى) خود را خوار كند مروّت ندارد، و هلاك نميشوند مگر اهل شك و شبهه و ترديد، و نجات نمى‌يابند مگر هدايت يافته شده‌گان (بدين)، و ايشان كسانى هستند كه در آمال و آرزوهاى خود (كه نائل نميشوند) خدا را متهم نميكنند چشم بهمزدنى، و نه در نرسيدن روزى ايشان (كه از فقر شكايت نميكنند)، و مروّت و حياء آنها