و قال تعالى: ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ‌[١].

فساد در زمين و دريا ظاهر شد به سبب آنچه مردم به دست خود كسب كردند تا به آنها بچشاند بعض آنچه عمل كرده‌اند شايد آنها برگردند به سوى خدا و توبه كنند.

و قال: وَ تِلْكَ الْقُرى‌ أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا[٢].

اين مردم بلاد را هلاك كرديم چون كه ظلم كردند.

و قال تعالى: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ‌[٣].

به سبب ظلمى كه از جماعت يهود سر زد حرام كرديم بر آنها چيزهاى طيّبى كه بر آنها حلال كرده بوديم، يعنى در نتيجه، ظلم به محروميّت از رزقهاى طيّب و طاهر گرفتار شدند.

و قال تعالى: وَ لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَ أَجَلٌ مُسَمًّى‌[٤].

و اگر نبود كلمه‌اى كه سبقت گرفته است از پروردگار تو هر آينه هلاكت ملازم آنها بود در وقت گناه و معصيت. پس سبب تأخير عذاب دو چيز است: يكى كلمه خدا كه سبقت گرفته و ديگر اجل مسمّى كه وقتى معين است.

بعضى فرموده‌اند: مراد از كلمه‌اى كه از جانب خدا سبقت گرفته اين آيه كريمه است: وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ وَ ما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ‌[٥].

[١] سوره روم، آيه ٤١.

[٢] سوره كهف، آيه ٥٩.

[٣] سوره نساء، آيه ١٦٠.

[٤] سوره طه، آيه ١٢٩.

[٥] سوره انفال، آيه ٣٣.