تَرْکه‌بازی، یا چوب‌بازی، بازی نمایشی با حرکاتی موزون با استفاده از چوب حمله (ترکه) و چوب دفاع همراه با اجرای ضرب‌آهنگ ساز و دهل.
هدف از رواج این بازی میان ایرانیان مانند برخی از بازیهای دیگر، آمادگی جوانان برای جنگاوری و دفاع از مرزوبوم، و مقابله با دشمنان احتمالی بوده است. آموزش این بازی با حالتی شاد و مفرح از کودکی با چوب آغاز می‌شد و به‌تدریج با افزوده‌شدن سن کودکان این چوبها تبدیل به شمشیر می‌شد تا جنگاوران بتوانند در مقابل دشمنان هماوردی کنند (نصرالله‌پور، ١٥٨- ١٥٩). اما امروزه این بازی فقط در عروسیها و شادیها و جشنها اجرا می‌شود. براساس اسناد موجود، این بازی در میان مردم ایران از دیرینگی بسیار برخوردار است، چنان‌که در متنی پهلوی، که مربوط به پرسش و پاسخ بین خسرو انوشیروان (٥٣١- ٥٧٩ م) و ریدکی دانا ست، ریدک ضمن برشمردن برخی بازیها به «داربازی» اشاره می‌کند که ظاهراً همان چوب‌بازی یا ترکه‌بازی است (متون ... ، ٧٧).
در ترکه‌بازی دونفره، یکی از دو بازیکن با تبعیت از ضرب‌آهنگ ساز و دهل، سعی می‌کند با غافلگیر کردن حریف، با ترکه‌ای که در دست دارد، ضرباتی را به حریف که با چوب قطوری از خود دفاع می‌کند، وارد نماید که اگر موفق شد، ادامه می‌دهد، وگرنه جای ترکه و چوب عوض می‌شود. این بازی مردانه در نواحی مختلف ایران در میان کوچ‌نشینان و یک‌جانشینان ازجمله در میان اهالی فارس، بختیاریها، قشقاییها، فراهانیها و جز آنها انجام می‌شود و به عروسیها و مراسم شادی و سور اختصاص دارد. در فراهان استان مرکزی این بازی در مراسم کوسه‌ناقالدی نیز اجرا می‌شود (انجوی، ١ / ٧٢-٧٧).
بازیکنان مردان جوان و میان‌سالی هستند که از کودکی به فراگرفتن اصول و حرکات موزون پا اهتمام ورزیده‌اند. این بازی در جاهای مختلف (کرمان، بختیاری، قشقایی و بردشیر) به چوب‌بازی («بازیها ... »، بش‌ ؛ کیانی، ٢٨٨؛ دُرداری، ١٦٠؛ صحراشکاف، بردشیر، ٩٤- ٩٥؛ برای آگاهی بیشتر، نک‌ : نوربخش، ٢٨٠؛ خیراندیش، ٤٠٤؛ مددی، ١٣٣؛ نصرالله‌پور، ١٥٨)، چوبی در فارس (صداقت‌کیش، ١٣٠)، و رقص چوب در کهگیلویه و بلوچستان معروف است.
در این بازی ضربه‌های چوب باید از زانو به پایین اصابت کند. در کهگیلویه و بویراحمد از پوششی به نام «چُقّه» یا «جُقّه» و پاپیچ استفاده می‌کنند. چقه را به تن کرده و پاپیچ را به دور پاها می‌بندند (امیریان، ٢٧). قشقاییها لباسهای مخصوصی که شامل ارخالق، چُقّه و زنهاره، پاپیچ و پایتابه است، فراهم می‌کنند. با این پایتابه‌ها که بافته‌های مخصوصی‌اند، ساق پای خود را می‌پوشانند و گیوۀ نو و محکمی می‌پوشند که به‌راحتی بتوانند جست‌وخیز کنند (کیانی، ٢٨٨).
نحوۀ انجام آن در ایل بختیاری به این صورت است که نوازندگان شروع به نواختن می‌کنند. سپس دو نفر با انتخاب به قید قرعه یا به صورت داوطلبانه، برای اجرای بازی پای پیش می‌نهند. آن‌گاه کمربند خود را محکم می‌کنند و کلاه بختیاری به سر می‌گذارند. پس از آن یکی از آنها با چوبی باریک (چوب حمله) به طول ١-٥ / ١ متر، و دیگری با چوبی کلفت به اندازۀ ٢ متر (سپر یا چوب دفاع) وارد میدان می‌شوند (ارشادی، ١٠٤٤- ١٠٤٥؛ هادی‌پور، ٦٥ - ٦٦؛ همایونی، ٤٨٩). میدان بازی دایرۀ بزرگی در فضای باز است که تماشاچیان دایره‌وار دور میدان را احاطه می‌کنند و به تماشا می‌ایستند. نوازندگان در گوشه‌ای از میدان به نواختن کرنا و دهل می‌پردازند. نوع موسیقی در چوب‌بازی منحصر به ضرب‌آهنگی خاص است که با سازهایی چون کرنا و دهل نواخته می‌شود، هرچند امروزه در اجرای این نوع موسیقی از سرنا نیز بهره می‌گیرند. ضرب‌آهنگ و شدت اجرای موسیقی براساس موقعیت و صحنۀ اجرای بازی کند و تند می‌شود (داورپناه، ٨٦).
در میان بختیاریها چوب حمله ١ متری است که ترکه خوانده می‌شود، و چوب دفاع به قطر ٣ سانتیمتر و طول ٥ / ١ متر دَرَک یا سپر نام دارد و از نوع چوب ارژن یا کیکم است (نصرالله‌پور، ١٧٨- ١٧٩؛ سرلک، ١١٢؛ خسروی، ١٤٤). بختیاریها ترکه‌بازی را چوب‌بازی می‌نامند و بازی را به مفهوم رقص به کار می‌برند. در این رقص دو تن از مردان با ضرب‌آهنگ توشمالها (نوازندگان) به میدان می‌آیند. وسایل رقص آماده است: دسته‌ای ترکۀ چوبی و یک چوب قطور و بلند. یکی چوب را برمی‌دارد که باید با آن از پاهای خود دفاع کند و دیگری یکی از ترکه‌های نرم را که باید با آن به پاهای حریف حمله کند. این دو حریف سخت همدیگر را زیرنظر می‌گیرند. فرد مهاجم معمولاً ترکه را در پشت خود نگه‌می‌دارد و دو سر آن را با دو دست می‌گیرد تا در فرصت مناسبی با یکی از دستها حمله کند. حمله‌ها سخت است و اگر دفاع به موقع انجام نشود، ضربات ترکه پا را سیاه می‌کند. این رقص حمله و دفاع و آمادگی برای رزم را در بختیاریها تقویت می‌کند. حمله با ‌نتیجه باشد، ترکه و چوب میان دو بازیکن مبادله می‌شود. اگر اندکی کار به خشونت بکشد، توشمالها بلافاصله نوای آهنگ خود را به رقص دستمال عوض می‌کنند (کریمی، اصغر، ١٠٧- ١٠٨).
در کهگیلویه چوب کلفت ٢ متری پایه یا دیاق، و چوب نازک ١ متری ترکه نامیده می‌شود (جعفری، ٦٧؛ امیریان، ٢٧). در ایزدخواست استان فارس چوب دفاع به طول ٢ تا ٥ / ٢ متر مانند دستۀ بیل است و ترکه‌ها از چوب تر به طول ١١٠ تا ١٢٠ سانتیمتر تهیه می‌شوند که اغلب از چوب آلوزرد، بادام، آلوسیاه، به، ارژن و گز است (رنجبر، ٣٥٦).
در آباده چوب دفاع ٥ / ١ تا ٢ متر و چوب حمله، ترکه‌ای سخت و نشکن به طول تقریباً ٧٠ سانتیمتر است که معمولاً از درخت انار بریده می‌شود (صداقت‌کیش، ١٣٠-١٣١؛ کریمی، زهرا، ٧٦؛ برای آگاهی بیشتر، نک‌ : «بازیها»، بش‌ ؛ حبیبی، ٤٤٨؛ نصرالله‌پور، ١٥٨).
در ایزدخواست بازیکنان ابتدا با نوای ساز و دهل چند دور به دور میدان می‌چرخند و سپس با ضرب‌آهنگ کند شروع به بازی می‌کنند و همگام با ضرب‌آهنگ موسیقی حرکات تندتر می‌شود. کسی که چوب دفاع را در دست دارد، ته قسمت پایین آن را در دست می‌گیرد و بالای آن را به شانه‌اش تکیه می‌دهد و اطراف میدان حرکت می‌کند. حرکت پاها به این شکل است که یک پا به زمین است و یک پا از زانو تا شده، و پایی که به زمین است، یک قدم به جلو جستن می‌کند و بعد به همان شکل جای پاها عوض می‌شود. بازیکنی که ترکه در دست دارد، حرکت پاهایش مانند بازیکن دیگر است و ترکه را درحالی‌که در یک دست دارد، دور سرش می‌گرداند و یا مقابل بازوی چپ و پا راست می‌گرداند. بدین ترتیب سه‌چهار دور اطراف میدان می‌گردند. سپس فردی که چوب دفاع را در دست دارد، ته آن را به زمین می‌گذارد و درحالی‌که کمی به جلو خم شده، آماده می‌ایستد و پاهایش که یکی جلو و دیگری عقب‌تر است، از ته چوب دفاع دور نگه می‌دارد. آنکه ترکه را در دست دارد، سر و ته آن را با دو دست در بالای سرش می‌گیرد و به چپ و راست می‌برد (رنجبر، ٣٥٦-٣٥٧) و با حرکات گمراه‌کننده سعی می‌کند، تمرکز حریف را به هم بزند و او را غافلگیر کند تا در یک فرصت مناسب ضربۀ خود را فرود آورد و به پای او بزند و آنکه چوب دفاع را در دست دارد، آن را به چپ و راست می‌برد تا چوب را از خود دور کند و این حمله و گریز که سرانجام فرد مدافع را به عقب می‌راند، از ابتدای بازی تا پایان ممکن است یکی دومرتبه تکرار شود تا در یک لحظه آن‌که ترکه در دست دارد، به پای حریف بزند. در این صورت اگر حریف به‌خوبی از خود دفاع کند، ضربه به چوبش می‌خورد (صحراشکاف، قانون ... ، ٨٩). اگر ترکه به پای حریف اصابت نکند، جای بازیکنان عوض می‌شود و بازی ادامه می‌یابد. اگر این دو بازیکن خسته ‌شوند، دو نفر دیگر چوبهای دفاع و حمله را در دست می‌گیرند (رنجبر، ٣٥٧). در برخی جاها مانند لرستان و کرمان بازنده و برنده چوبهایشان را عوض می‌کنند («بازیها ... »، بش‌ ؛ عسکری‌عالم، ١٣٦).

مآخذ

ارشادی، عیدی‌محمد، فرهنگ بختیاری، تهران، ١٣٨٨ ش؛
امیریان، فریدون، بازیهای محلی استان کهگیلویه و بویراحمد، تهران، ١٣٧٠ ش؛
انجوی شیرازی، ابوالقاسم، جشنها و آداب و معتقدات زمستان، تهران، ١٣٥٢ ش؛
«بازیهای محلی کرمان»، کارگزاران، تهران، فروردین ١٣٨٦ ش؛
جعفری، محمدجعفر، عرف و عادت در کهگیلویه و بویراحمد، یاسوج، ١٣٨٨ ش؛
حبیبی فهلیانی، حسن، ممسنی در گذرگاه تاریخ، شیراز، ١٣٧١ ش؛
خسروی، عبدالعلی، فرهنگ بختیاری، تهران، ١٣٦٨ ش؛
خیراندیش، مهدی، بل بر بلندای فارس، شیراز، ١٣٨٩ ش؛
داورپناه، افشین، «سنخ‌شناسی موسیقی در فرهنگ بختیاری»، فصلنامۀ موسیقی، تهران، ١٣٨٢ ش، س ٦، شم‌ ٢١؛
دُرداری (فولادی)، نوروز، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایل بزرگ قشقایی، شیراز، ١٣٨٨ ش؛
رنجبر، حسین و دیگران، سرزمین و فرهنگ مردم ایـزدخواست، آیات، ١٣٧٣ ش؛
سرلک، رضا، آداب و رسوم و فرهنگ عـامۀ ایـل بختیاری چهارلنگ، تهران، ١٣٨٥ ش؛
صحراشکاف، پرویز، بردشیر (شیر سنگی)، قم، ١٣٨٨ ش؛
همو، قانون نانوشتۀ قوم بختیاری: خین و چو، اهواز، ١٣٨٤ ش؛
صداقت‌کیش، جمشید، بازیهای محلی آباده، بی‌جا، ١٣٦٠ ش؛
عسکری‌عالم، علی‌مردان، ادبیات شفاهی قوم لر، تهران، ١٣٨٨ ش؛
کریمی، اصغر، سفر به دیار بختیاری، تهران، ١٣٦٨ ش؛
کریمی، زهرا و محمد اکبری، آداب و رسوم و فرهنگ عامۀ احمدآباد جرقویه، تهران، ١٣٨٨ ش؛
کیانی، منوچهر، سیه‌چادرها، تهران، ١٣٧١ ش؛
متون پهلوی، به کوشش جاماسب ـ آسانا، ترجمۀ سعید عریان، تهران، ١٣٧١ ش؛
مددی، حسین، نماد در فرهنگ بختیاری، اهواز، ١٣٨٦ ش؛
نصرالله‌پور، علی‌اصغر، رقص، رامش، نیایش، کرمانشاه، ١٣٨٦ ش؛
نوربخش، حسین، بندر لنگه در ساحل خلیج‌فارس، بندرعباس، ١٣٥٨ ش؛
هادی‌پور بروجنی، مژگان، بازیهای بومی و محلی چهارمحال و بختیاری، اصفهان، ١٣٧١ ش؛
همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، مشهد، ١٣٧١ ش.

مهدیه خواجگان