دانشنامه فرهنگ مردم ایران - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٠ - بازی
بازی
نویسنده (ها) :
معصومه ابراهیمی
آخرین بروز رسانی :
جمعه ٦ دی ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
بازی، هرگونه فعالیت آزاد و خودانگیختهای که بدون هیچ جبر و فشاری برای تفریح و خوشی صورت میگیرد. باستانشناسان طی کشفیات خود در مناطق مختلف ایران بهویژه سیلک کاشان، گیلان و آذربایجان به پیکرههای کوچکی از انسان، حیوان و پرندگان دست یافتند. در تپه سراب پیکرۀ سنگی کوچکی از گراز و آدمکی از جنس استخوان پیدا شد که قدمتی در حدود ٠٠٠‘٤ تا ٠٠٠‘٦ قم دارد. همچنین پیکرۀ سنگی شیر کوچکی متعلق به اواخر هزارۀ ٢ قم در کنار معبد اینشوشیناک در ارگ شوش به دست آمد که بر ارابهای چرخدار از جنس قیر سوار است. برخی از منابع این پیکرۀ سنگی را یکی از کهنترین اسباببازیهای ساختۀ دست بشر دانستهاند (مجیدزاده، تاریخ ... ، ٨٩؛ آمیه، شکل ١٠٧؛ «دائرةالمعارف ... »، ٣٣٨؛ نیز نک : ه د، اسباببازی). همچنین به نظر متخصصان پیکرههایی که از تمدن شوش کشف شده، بسیار ناشیانه ساخته شدهاند و به نظر میرسد که آنها را برای بازی کودکان یا اجرای نمایشهای عروسکی به کار میبردهاند (مجیدزاده، همانجا؛ برای دیگر پیکرههای کوچک انسان و حیوان، نک : نگهبان، مروری ... ، ٤٤٥- ٤٤٨، گزارش ... ، جم ؛ برای ابزاری از تمدن کهن جیرفت که احتمالاً وسیلهای برای بازی بوده است، نک : مجیدزاده، جیرفت ... ، ١٢٠، ١٩٧). از دیگر نشانههای بازمانده از دوران کهن که بر بازی دلالت دارد، مهر انگشتری متعلق به دورۀ هخامنشی است که تصویر زنی بر آن نقش بسته است که در دست پرندهای دارد و آن را برای بازی به دختر خردسالش نشان میدهد (کخ، ٢٨٧، نیز تصویر ١٧٩).
در برخی از منابع کهن تاریخی نیز به برخی بازیهای ایرانی اشاره شده است. مثلاً هرودت، تاریخنگار یونانی، هنگام وصف زندگی کورش هخامنشی به برخی از وقایع دوران کودکی وی ازجمله به «شاه بازی» کورش و همسالانش اشاره میکند (ص ٤٤-٤٥). متن پهلوی خسرو قبادان و ریدک که در سدۀ ٣ ق / ٩ م به فارسی میانه نگاشته شده است، بسیاری از زوایای ناشناختۀ زندگی اجتماعی، فرهنگ، تعلیم و تربیت، پوشاک و خوراک مردم جامعۀ عهد ساسانی را باز مینمایاند. ریدک غلام جوان در مناظره با خسروپرویز، ضمن بر شمردن ویژگیهای بهترین خنیاگران و نوازندگان و بازیگران، به برخی از بازیهای رایج آن دوره مانند کمانداری، تیراندازی، سوارکاری، نیزهوری، شمشیربازی، چوگان، شطرنج (چترنگ)، و نیز برخی از بازیها که امروزه بر ما ناشناخته است، مانند پتواژه، هشت پای، زمب و جز آنها اشاره میکند (متون ... ، ٧٢؛ نیز نک : کریستنسن، ٤٨٧). در جامعۀ ایران باستان مانند دیگر جوامع کهن، بازیها بیشتر برای فراگیری فنون رزم و جنگاوری، یادگیری مهارتهای شکار، کاربرد سلاح و محافظت از خود به کودکان آموخته میشده است (برای ویژگیهای بازی و بازیچههای ایرانی دورۀ باستان، نک : مظاهری، ١٧٣).
از دیگر بازیهای رایج در دورۀ ایران باستان که بزرگسالان به آن میپرداختند، میتوان از شطرنج و نرد نام برد (برای اطلاعات بیشتر دربارۀ چگونگی ساخت و کاربرد نرد و شطرنج، نک : مسعودی، ١ / ٨٩، ٩٠-٩١؛ کارنامه ... ، ٩؛ کریستنسن، همانجا؛ آملی، ٣ / ٥٦١-٥٦٣؛ راوندی، ٤١٥؛ نیز نک : یکتایی، ٥٥ بب ).
دستورها و آموزههای آیین زردشتی نگرش مثبتی دربارۀ بازی و فعالیتهای سرگرمکننده دارد، ولی فقهای اسلامی در سدههای نخست دورۀ اسلامی در ایران با تأکید بر برخی از آیات قرآن کریم که در آن لهو و لعب از مظاهر گمراهکنندۀ بشر از رستگاری عنوان شده است، بر تحریم و مخالفت مذهبی با هرگونه بازی و سرگرمی تأکید دارند (برای برخی از آیات قرآن دربارۀ نفی لهو و لعب، نک : انعام / ٦ / ٣٢؛ انبیاء / ٢١ / ١٦، ٥٥؛ عنکبوت / ٢٩ / ٦٤؛ دخان / ٤٤ / ٣٨). همچنین آراء متفاوت و مباحث فقهی مناقشهآمیزی دربارۀ ساخت و کاربرد افزارها و اسباببازیها وجود دارد. برخی با استناد به روایاتی منقول از عایشه کاربرد اسباببازی و بازی را جایز عنوان کردهاند (برای اطلاعات بیشتر، نک : غزالی، احیاء ... ، ٢ / ٣٠٢-٣٠٣، کیمیا ... ، ١ / ٤٧٦-٤٧٧؛ ابنرشد، ١٨ / ٥٧٣-٥٧٤؛ ابویعلى، ٢٩٤-٢٩٥). گروه دیگری از فقها بر تحریم ابزار و اسباببازی و برخی بازیها نظر دادهاند (برای تحریم برخی از بازیها و ساخت و کاربرد اسباببـازی در سدههای مختلف دورۀ اسلامـی، نک : ابواسحاق، ٢ / ٣٢٦-٣٢٧؛ ابنقدامه، ٩ / ١٧٢؛ ابنرشد، ١٧ / ٥٧٨؛ کلینی، ٦ / ٤٣٧؛ مجلسی، ٧٦ / ٢٣٣؛ نیز برای آراء متفاوت فقهای دیگر در توجیه جایز بودن برخی بازیها، نک : محقق، ٢ / ٢٣٥؛ شهیدثانی، ٤ / ٣٣٧ بب ؛ بحرانی، ٢٢ / ٣٥٣ بب ).
در میان وقایع مندرج در متون تاریخی و ادبی برجا مانده از دورۀ اسلامی اشارههایی دربارۀ انواع بازیهای رایج ایرانیان به چشم میخورد، و ایرانیان بسیاری از بازیها و سرگرمیهای بازمانده از گذشته را حفظ کردهاند (برای شرح برخی وقایع تاریخی ـ اجتماعی مرتبط با بازی، اسباببازی و تفریح و سرگرمی در سدههای مختلف دورۀ اسلامی، نک : ابویعلى، همانجا؛ غزالی، همان، ١ / ٤٧٥-٤٧٧). در برخی از متون پزشکی و اخلاقی سدههای ٤ تا ٦ ق نیز به فواید بازی و نقش آن در سلامت جسم و روح کودک اشاره شده است. در این متون به والدین کودک توصیه شده است که برخی از بازیها را به فرزندان خود آموزش دهند و آنها را از پرداختن به برخی دیگر از بازیها باز دارند (برای اطلاعات بیشتر، نک : اخوینی، ٧٧٩؛ عنصرالمعالی، ١٣٣-١٣٥؛ غزالی، احیاء، ٣ / ٧٣).
کشتی گرفتن، سوارکاری، چوگان، کمند افکندن، سرمامک باختن، دویدن یار با یار و جز آنها ازجملۀ بازیهایی است که در متون پزشکی و اندرزنامهای به آنها تأکید شده است. از محتوای این متون چنین استنباط میشود که چنین بازیهایی به نقش جنسیتی کودک مربوط، و در انتقال و آموزش نقشهای اجتماعی وی در آینده مؤثر بوده است (برای بازیهایی که در متون ادبی و اندرزنامهای سدههای مختلف قبیح و آفت تربیت کودک عنوان شده است، نک : بحرالفوائد، ١١٤-١١٧؛ اوحدی، ٥٥٣-٥٥٥؛ سعدی، ١٥٥-١٥٦).
اطلاعاتی که از انواع بازیها و بازیچههای دورۀ صفوی در دست است، نشان میدهد که در این دوره بیش از سدههای پیشین، پرداختن به بازی و سرگرمی در میان مردم رایج شد و نه تنها کودکان با انواع بازیچههای دستساز بزرگسالان بازی میکردند، بلکه بزرگسالان نیز بیشتر اوقات فراغت خود را با تماشای بازیهای نمایشی حیوانات، بندبازی و معرکهگیری که تردستان بر پا میداشتند یا چوگان بازی، قپقاندازی (= قباق افکنی، مسابقهای که در آن اسبسواران به تاخت، جامی زرین را که بر بالای دیرک بلندی نصب شده بود با پرتاب تیر نشانه میگرفتند)، گنجفهبازی، نرد و شطرنج، تخممرغبازی، خیمهشببازی، تردستی، شعبدهبازی و جز آنها میگذراندند (برای نمونه نک : شاردن، ٤ / ١٧٨ بب ؛ نیز نک : اشراقی، ٢٨-٣٥؛ نویدی، ٧٦، ٩٣؛ برای انواع بازیهای مردم مناطق مختلف ایران در دورۀ صفوی، نک : باربارو، ٦٣-٦٤؛ تاورنیه، ٥٦٦، ٦٢٠؛ ریچاردز، ٧٣؛ شاردن، ٤ / ١٢٣-١٢٤؛ سیوری، ١٥٩-١٦٠). در این دوره برخی از علما در آثار خود به اهمیت و ضرورت بازی و تفریح اشاره کردهاند و آن را همچون کار، هنر و صنعت برای زندگی اجتماعی ضروری دانستهاند (نک : میرفندرسکی، ١٢-١٣).
در دورۀ قاجار به بازیهایی چون الکدولک، دوزبازی، تیلهانگشتی، قاپبازی و جز آنها در زمان جشن و سرور، چهارشنبهسوری، نوروز یا سیزده بدر پرداخته میشد (برای شرح کامل بازیهای دورۀ قاجاری در تهران، نک : شهری، ٤ / ٦٨٠-٦٨٤، ٧٠٣). تا پیش از ورود اسباببازیهای فرنگی به ایران، ساخت و فروش اسباب بازیهای سنتی برای کودکان مانند فرفره، مترسک، حیوانات گلین، جغجغه، بادبادک، عروسک و جز آنها در دست صاحبان مشاغل سنتی چون سرچپقسازان، پیلهوران، سماورسازان و دیگران بود (برای اطلاعات بیشتر دربارۀ انواع بازیها و بازیچههای دستساز و سنتی کودکان در اواخر دورۀ قاجار، نک : همانجاها).
امروزه با گسترش شهرنشینی و تغییر در شیوههای زندگی مردم، رواج فناوریهای نوین و صنعتی شدن جوامع سبب شده است که بسیاری از بازیهای سنتی منسوخ شود و از میان برود. هرچند برخی از این بازیها هنوز هم در جوامع شهری و روستایی ایران رونق دارد، اما به نظر میرسد نقش پراهمیت بازیهای سنتی در پر کردن اوقات فراغت مردم از میان رفته است؛ همچنین وجود تلویزیون و سینما و بازیهای رایانهای و بازیچههای پیشرفتۀ الکترونیکی و مکانیکی جای بازیهای سنتی را گرفته است. رواج بازیها در قالب مسابقههای ورزشی نیز بر کمرنگ شدن نقش بازیهای سنتی در جوامع شهری و روستایی تأثیرگذار بوده است.
طبقهبندی بازیها و معرفی منابع
در منابع مختلف چند نوع طبقهبندی برای بازیهای ایرانی ارائه شده است. برخی بازیهای ایرانی را بر حسب جنس و سن، و برخی دیگر بر حسب کارکرد آیینی ـ نمایشی یا هوشی ـ مهارتی طبقهبندی کردهاند. البته بسیاری از بازیها در جامعههای مختلف ایران بهسبب برخورداری از ویژگیهای مشترک ممکن است در همۀ سطوح طبقهبندیها بگنجند (برای طبقهبندیهای گوناگون بازیهای ایرانی، نک : ایرانیکا، IV / ٦٠-٦٥؛ فرهنگنامه ... ، ٦ / ٦٢-٦٤). همچنین در چند دهۀ اخیر، به کوشش برخی از محققان تلاشهایی برای گردآوری بازیهای ایرانی و اطلاعات مربوط به آن مانند انواع بازیچهها، فنون و اصطلاحات و پراکندگی جغرافیایی آن صورت گرفته است. برخی از محققان نیز به استخراج بازیهای کهن و سنتی ایران از منابع مختلف اقدام کردهاند. مثلاً گروهی از پژوهشگران ادارۀ فرهنگ عامه در ١٣٤١ ش زیرنظر صادق کیا بازیها و بازیچههای ایرانی را از فرهنگهای فارسی برهان قاطع و آنندراج استخراج کردند که بهعنوان فهرستی تفسیری از بازیهای سنتی کهن مورد توجه است (نک : کیا، ٤٥ بب ).
از دیگر منابع مهم دربارۀ بازیهای محلی و سنتی ایرانی کتاب بازیهای محلی از محمد پروین گنابادی است. پروین گنابادی در ١٣٥١ ش به تکمیل و تصحیح نسخهای خطی متعلق به سدۀ ١٣ ق / ١٩ م که بازیهای محلی شوشتر در آن گرد آمده است، اقدام کرد و بازیهای محلی خراسان را نیز به آن افزود. انجوی شیرازی نیز در ١٣٥٢ ش به گردآوری بسیاری از بازیهای نمایشی زنانه که در فرهنگهای مختلف جوامع ایرانی اجرا میشد، اقدام کرد. وی نمایشهای شادیآور و سرگرمکنندۀ زنانه را در کتابی با عنوان بازیهای نمایشی یکجا گردآوردهاست. بسیاری از عناصر فرهنگ مادی و معنوی، اخلاق و آداب و باورهای مردم ایران در لابهلای ایـن دستـه از بـازیهای نمـایشی نهفتـه است (نک : سراسر کتاب؛ محجوب، ٣٧- ٣٩، ٤٦).
یکی از جامعترین آثار متأخری که بازیهای مردم مناطق مختلف ایران را در بر دارد، راهنمای بازیهای ایران است. در این کتاب بازیها و سرگرمیهای ایران به تفکیک استان و مکان بازی طبقهبندی شده است. مؤلف این اثر به یاری چند پژوهشگر ٥٠٥‘٢ بازی را با شرح و تفسیر آن از جای جای مناطق مختلف ایران گردآوردهاست. این بازیها از روی منابع مکتوب چاپی و آرشیوی و هم از طریق تحقیقات میدانی ثبت و ضبط شده است. ویلم فلور نیز در ٢٠١١ م / ١٣٩٠ ش اثری مفصل دربارۀ بازیهای ایرانی منتشر، و در آن بازیهای ایرانی را براساس سن به بازیهای خردسال و کودکان و نوجوانان، و براساس موضوع به بازیهای نمایشی، شانسی، آیینی، فکری، صفحهای، ورقبازی، بازیهای حرفهای و آکروباتیک، حیوانبازی (رقصانی) و شکار طبقهبندی کرده است (نک : سراسر کتاب). به جز آثار مرجعی که دربارۀ بازیهای ایرانی معرفی شد، مقالات و کتابهای فراوانی دربارۀ بازیهای بومی شهرها و روستاهای مختلف ایران در دست است که فهرست تفصیلی آنها در «کتابشناسی بازیهای سنتی» (عطاردیفرد، ٢٤٢-٢٥٠) و «کتابشناسی بازی» (نوبان، ٩٣-١٠٥) گرد آمده است.
مآخذ
آملی، محمد، نفائس الفنون، به کوشش ابوالحسن شعرانی، تهران، ١٣٧٧ ق؛
آمیه، پیر، تاریخ عیلام، ترجمۀ شیرین بیانی، تهران، ١٣٤٩ ش؛
ابنرشد، محمد، البیان و التحصیل، به کوشش محمد عرایشی و احمد حبابی، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
ابنقدامه، عبدالله، المغنی، بیروت، بیتا؛
ابواسحاق شیرازی، ابراهیم، المهذب، بیروت، ١٤١٤ ق / ١٩٩٤ م؛
ابویعلى، محمد، الاحکام السلطانیة، به کوشش محمد حامد فقی، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
اخوینی بخاری، ربیع، هدایة المتعلمین، به کوشش جلال متینی، مشهد، ١٣٤٤ ش؛
اشراقی، احسان، «اشارهای به تفریحات و نظام تفریحی دوران صفویه»، هنر و مردم، تهران، ١٣٥٣ ش، س ١٢، شم ١٤٠-١٤١؛
انجوی شیرازی، ابوالقاسم، بازیهای نمایشی، تهران، ١٣٥٢ ش؛
اوحدی مراغهای، کلیات، به کوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣٤٠ ش؛
باربارو، ج.، «سفرنامه»، سفرنامههای ونیزیان در ایران، ترجمۀ منوچهر امیری، تهران، ١٣٤٩ ش؛
بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، قم، ١٣٦٣ ش؛
بحرالفوائد، به کوشش محمدتقی دانشپژوه، تهران، ١٣٤٥ ش؛
تاورنیه، ژان باتیست، سفرنامه، ترجمۀ ابوتراب نوری، تهران، ١٣٦٣ ش؛
راوندی، محمد، راحة الصدور، به کوشش محمد اقبال لاهوری، تهران، ١٣٣٣ ش؛
ریچاردز، فرد، سفرنامه، ترجمۀ مهیندخت صبا، تهران، ١٣٤٣ ش؛
سعدی، گلستان، به کوشش غلامحسین یوسفی، تهران، ١٣٦٨ ش؛
شاردن، ژان، سیاحتنامه، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، ١٣٣٦ ش؛
شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی ایران در قرن سیزدهم، تهران، ١٣٦٨ ش؛
شهید ثانی، زینالدین، الروضة البهیة، بیروت، دارالمعارف للمطبوعات؛
عطاردیفرد، شهلا، «کتابشناسی بازیهای سنتی»، پل فیروزه، تهران، ١٣٨٢ ش، س ٣، شم ٩؛
عنصرالمعالی کیکاووس، قابوسنامه، به کوشش غلامحسین یوسفی، تهران، ١٣٥٢ ش؛
غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، تهران، ١٣٥١ش؛
همو، کیمیای سعادت، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، ١٣٦١ ش؛
فرهنگنامۀ کودکان و نوجوانان، تهران، ١٣٨٢ ش؛
قرآن کریم؛
کارنامۀ اردشیر بابکان، به کوشش محمد جواد مشکور، تهران، ١٣٦٩ ش؛
کخ، ه . م.، از زبان داریوش، ترجمۀ پرویز رجبی، تهران، ١٣٧٩ ش؛
کلینی، محمد، الفروع من الکافی، به کوشش علیاکبر غفاری، بیروت، ١٤٠١ ق؛
کیا، صادق، «بازیها و بازیچههای ایرانی»، هنرهای زیبای کشور، تهران، ١٣٤١ ش، شم ٢؛
متـون پهلوی، به کوشش جاماسب جی دستور منوچهر جی جاماسب ـ آسانا، ترجمۀ سعید عریان، تهران، ١٣٧١ ش؛
مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
مجیدزاده، یوسف، تاریخ و تمدن ایلام، تهران، ١٣٧٠ ش؛
همو، جیرفت کهنترین تمدن شرق، تهران، ١٣٨٢ ش؛
محجوب، محمدجعفر، «قصههای ایرانی و بازیهای نمایشی»، نگین، تهران، ١٣٥٣ ش، س ١٠، شم ١١٢؛
محقق حلی، جعفر، شرائع الاسلام، نجف، ١٣٨٩ ق / ١٩٦٩ م؛
مسعودی، علی، مروج الذهب، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ١٤١١ ق / ١٩٩١ م؛
میرفندرسکی، ابوالقاسم، رسالۀ صناعیه، به کوشش علیاکبر شهابی، تهران، ١٣١٧ ش؛
نگهبان، عزتالله، مارلیک (چراغعلی تپه)، تهران، ١٣٤٣ ش؛
همو، مروری بر پنجاه سال باستانشناسی ایران، تهران، ١٣٧٦ ش؛
نوبان، مهرالزمان، «کتابشناسی بازی»، مجموعه مقالات نخستین همایش بازی، فرهنگ، جوانان، تهران، ١٣٨٢ ش؛
نویدی شیرازی، زینالعابدین، دوحة الازهار، به کوشش علی مینایی تبریزی و ابوالفضل رحیموف، مسکو، ١٩٧٤ م؛
یکتایی، مجید، «پیشینۀ تاریخی شطرنج»، بررسیهای تاریخی، تهران، ١٣٤٧ ش، شم ٢٣-٢٤؛
نیز:
Christensen, A., L’Iran sous les Sassanides, Copenhagen, ١٩٤٤;
Floor, W., Games Persians Play, Washington, ٢٠١١;
Herodotus, The History, tr. G. Rawlinson, ed. M. Komroff, New York, ١٩٤٧;
Iranica ;
Mazaheri, A., La vie quotidienne des Musulmans, au moyen âge, Paris, ١٩٥١;
New Standard Encyclopedia, Chicago, ١٩٧١;
Savory, R. M., Iran under the Safavids, Cambridge, ١٩٨٠.
معصومه ابراهیمی