دانشنامه فرهنگ مردم ایران - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٠١ - تفتان
تفتان
نویسنده (ها) :
یاسمین مجتهدپور
آخرین بروز رسانی :
شنبه ٢١ دی ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
تَفْتان، از کوههای آتشفشانی نیمهفعال ایران.
کوه تفتان که در جنوب شرقی ایران و در استان سیستان و بلوچستان واقعشدهاست، به دلیل ویژگیهای منحصربهفرد جغرافیایی خود و جایگاهی که در اسطوره و فرهنگ عامۀ ایرانیان، بهویژه قوم بلوچ دارد، دارای اهمیت ویژهای است. تفتان از رشته ارتفاعات جبال بارز است که به اسم کوه بمپشت مرکز مکران را شکافته، به سمت پنجگور پاکستان امتداد مییابد (عسگری، ١٣). ارتفاع آن از سطح دریا ٩٤٠‘ ٣ متر (جعفری، ١٥٨؛ افشار، ١١٤)، و ارتفاع بلندترین قلۀ آن که «چهلتن» نام دارد، ٠٥٠‘٤ متر است (محمدیفر، ١٥٩؛ جعفری، همانجا؛ یغمایی، ١٤). تفتان در فاصلۀ حدود ١٤٠ کیلومتری جنوب شرقی زاهدان، و حدود ٥٠ کیلومتری شمال شرقی شهرستان خاش قرار دارد و در جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی کشیده شده است (سرابی، ٢ / ٣٠١؛ عسگری، ٤٢؛ یغمایی، ١٣).
کوه تفتان دو قله دارد که هر دو پوشیده از خاکسترهای آتشفشانیاند. قلۀ شمالی آن معروف به «زیارتکوه»، و قلۀ جنوبی آن موسوم به «مادرکوه» است که بر روی آن ٣ حلقه چاه وجود دارد و گازهای گوگردی بهشدت از آن متصاعد میشوند. از این دهانهها صدای انفجارهای زیرزمینی و خروج آب به گوش میرسد. دودی که از قلۀ تفتان خارج میشود، در هر فصلی از سال به شکلی درمیآید (ناصح، ٤٢٥). تفتان همراه با قلههای فـرعی آن، کوهستانی بـه وسعـت حـدود ٨٠٠‘١ کمـ٢ را تشکیل میدهد و روستاهای متعددی مانند سنگان، تمین، کیدون، تیرآباد، سیاهجنگل، انجیره، انجیرک، خارستان، میرآباد، خانوک، دهپابید، اسکلآباد، نارون، نرون، کوته، تمندان، ولان، گوشه، دجنگ و ترشاب در دامنههای آن قرار دارند (جعفری، همانجا).
سبب نامگذاری
دربارۀ نام کوه تفتان برخی بر این عقیدهاند که تفتان از واژۀ «تفت» به معنی گرم و سوزان گرفته شده، و این نامگذاری بهسبب خروج بخارها و گازهای آتشفشانی از دهانۀ آن است که به کوه منظرۀ یک مشعل را میدهد (بدیعی، ١ / ٥٢، حاشیۀ ١، نیز ٣ / ٥٣٠).
تفتان در اسطوره و تاریخ
در متون جغرافیایی کهن تا پیش از قرن ٨ ق / ١٤ م، نام کوه «تفتان» به چشم نمیخورد و دقیقاً روشن نیست که از چه زمانی به این نام شهرت پیدا کرده است؛ اما در دو متن پهلوی و نیز در آثار برخی سیاحان و جغرافیدانان قدیمی، در ذیل واژههای «تمندان» یا «دمندان» و «تمیتمندان» اشاراتی به این کوه آتشفشانی شده است (نک : دنبالۀ مقاله). امروزه هم روستایی در مغرب کوه تفتان به نام تمندان وجود دارد (مخبر، ٦٤).
توصیفی که بندهش از دَمَنْدان ارائه میکند با دهانۀ آتشفشانی این کوه مطابقت دارد: «به دمندان ژرفایی هست که همواره دود از آن آید. هر چیزی بدو افگنند، جز جانور، نپذیرد. چون جانور بدو افگنند، فرو برد. مردمان گویند که چشمۀ دوزخ در او ست» (ص ٧٧). فرهنگ جهانگیری نیز برای دمندان ٣ معنی ذکر کرده که یکی از آنها دوزخ، و دیگری آتش است. در برهان قاطع آمده است: «دمندان دوزخ باشد». بر طبق گزیدههای زادسپرم، در باریابـی زردشت، سپنـدارمـذ ــ مینـوی کشورهـا و روستاها و ناحیهها ــ در دریای سَدویس بر گریوۀ دمندان به دیدار زردشت آمد (ص ٣٤- ٣٥). مینوی خرد جایگاه این دریا را در شرق دانسته است (ص ٨٠) و مهرداد بهار آن را همان دریای عمان (مکران) میداند ( ص ١٤٣).
ابنفقیه دمندان را شهری بزرگ در نزدیکی خاش و جزو کرمان میداند و نوشته است: «در آنجا کوهی به نام «دنباوند» به ارتفاع ٣ فرسنگ وجود دارد. این کوه که از آن دود و بخار به هوا برمیخیزد، دارای معادن زر، سیم، مس، نوشادر و روی است» (ص ٢٠٦). ایرج افشار این کوه را همان کوه تفتان میداند و احتمال میدهد «کرمان» در متن ابنفقیه، صورت مصحف و محرف «مکران» باشد؛ زیرا «خاش از شهرهای مکران میبود نه کرمان» (ص ١١٤).
نویسندۀ احسن التقاسیم نیز در دو جا نام دمندان را ذیل ناحیۀ مکران و بنجپور (فنجبور) و همراه با خاش آورده است (مقدسی، ٥٢، ٤٧٥). یاقوت حموی هم در ذیل ناحیۀ بنجپور و ذیل دنباوند از دمندان نام میبرد (٢ / ٦٠٦ -٦٠٧). همچنین وی از شهری دیگر به نام تمیتمندان یاد میکند که دارای معدن نوشادر بوده، و از شهرهای مکران محسوب میشده است (١ / ٨٧٤). به عقیدۀ ایرج افشار این نام صورت محرف و مصحفی است از تمندان کنونی که میتوانسته است به صورت دمندان هم تلفظ شود و همنامی و همسانی در دنباوند هم به مناسبت مخروطیشکل بودن آنها ست (ص ١١٦).
با توجه به گزارش نویسندۀ گمنام هفت کشور یا صور الاقالیم از کوه دفتان (تفتان در گویش محلی دَپتان گفته میشود) در شمال مکران (ص ٥٤)، میتوان گفت که در قرن ٨ ق کوه تفتان با همین نام و در همین مکان امروزی شناخته میشده است. میرزا مهدیخان سرتیپ قائنی که حدود سال ١٢٧٩ ق / ١٨٦٢ م از سوی دولت وقت مأمور بازدید از بلوچستان شده بود، در گزارش خود، از کوه تفتان با نام «کوه گوگرد» یاد کرده، و شرحی از موقعیت جغرافیایی و معادن آن آورده است (ص ١٧٨- ١٧٩).
مردمشناسی منطقه
تنوع آب و هوایی و پوشش گیاهی، سبب جذب جمعیت و ظهور تمدن در تفتان شده است. دانشمندان معتقدند برای پیدا کردن غارها و یا پناهگاههایی که انسان پالئولتیک در آن زندگی میکرده، باید در مثلث شیراز، مشهد، زاهدان، بهویژه کوه تفتان به جستوجو پرداخت (مجتهدی، ٤٧). از بررسی منابع چنین برمیآید که اطراف این کوه تمدنی درخشان وجود داشته که از بین رفته است. سنگهای مرمر کشفشده که در خاش از آنها نگهداری میشود، گواهی بر این ادعا ست (عسگری، ١٣). در برخی از روستاهای کوهپایهای تفتان، آثار آتشکدهای وجود دارد که به لهجۀ پارسیوانی منطقۀ تمندان، «خَلهگوری» یا قلعۀ زردشتی نامیده میشود (یادگاری، ٢٩). در روستاهای نرون و بیدستر، در بالای قلل صخرهای، چاههای عمیقی کنده شده که به دوران پیش از اسلام باز میگردند (همو، ٣٠).
در ١٣٠٧ ش / ١٩٢٨ م اسکرین و همسرش در درۀ تمین واقع در دامنۀ شمالی کوه تفتان، قبرهایی قدیمی متعلق به ٧٠ ملا را کشف کردند که در غارهای طبیعی واقع شده بودند. با توجه به کتیبههای حکشده بر روی سنگ قبرها، این گورها تاریخی بین قرن ٨ تا ٩ ق را نشان میدهند (گابریل، ٣٦٢؛ کهرازه، ٦٠). آنها در سفر بعدی خود در درۀ تمندان که شامل خرابههای باستانی بسیاری است، اکتشافات دیگری به عمل آوردند (گابریل، ٣٦٢-٣٦٣). همچنین قبرستانی در روستای صخرهای تمین، متعلق به دوران حضور زردشتیان در منطقه وجود دارد (کهرازه، ٦١).
در کوههای تفتان غارهایی وجود داشت که تا ٠٠٠‘١ رأس گوسفند در آن، جا میگرفت؛ کسانی که قدرت بیشتری داشتند یا زودتر به محل میرسیدند، این غارها را تصرف میکردند و گلههای خود را در آنها جای میدادند (جانباللٰهی، ٦٢). در این منطقه باستانشناسان به کشف تمدنی به نام لادیزیان نایل شدند و بر اساس آن ثابت کردند که منطقۀ جنوب شرقی ایران در عصر پارینهسنگی، یعنی حدود ٨٠ تا ١٠٠ هزار سال پیش، زیستگاه جماعات انسانی بوده است (همانجا؛ کهرازه، ٦٧).
طایفۀ تامیدانی که از نژاد پارسیاند، نیز در مرتفعترین نشیبهای کوه تفتان زندگی میکنند و طایفۀ یاراحمدی که در گَزو مستقرند، سالانه از غرب ناحیۀ پشتکوه به تفتان کوچ میکنند (رزمآرا، ٤٨- ٤٩؛ فیلد، ٢٤٣ ؛ ایرانیکا، .II / ٧٠٤ ff). اکثر مردم این منطقه اهل تسنن و پیرو مذهب حنفیاند و بیشتر از طریق کشاورزی و دامداری روزگار میگذرانند (عسگری، ٤٢؛ کهرازه، ٢٧). گویش رایج در منطقه بلوچی و پارسیوانی است که در آن واژههای پهلوی و اوستایی وجود دارد (یادگاری، ٣٣).
تفتان در باور عامه
کوه در اندیشۀ ایرانی همواره از تقدس ویژهای برخوردار بوده است. قوم بلوچ نیز از این فرهنگ جدا نیستند. مردم این منطقه تفتان را وجودی مقدس، و نمادی از استقامت و شهامت میدانند (برهانزهی، ٨٠ -٨١). از دامنهها تا قلۀ این کوه، مکانهای بسیاری وجود دارد که پناهگاه نیازمندان و دردمندان است، از آن جملهاند: گورستان کهنِ هفتادملا که نامش معرف جایگاه فرهنگی آن است؛ چهلتن مقدس در نزدیکی قلۀ کوه که حاجتمندان در کنار آن قربانی میکنند؛ سنگ زمردین که اگر بتوانند آن را تا روی شکم بالا بیاورند، مرادشان داده خواهد شد (همو، ٨٠؛ سرابی، ٢ / ٣٠٨). درختان سرو مقدس و زیارتگاههای متعددی نیز در حوالی تفتان وجود دارد (محمودزهی، ٢ / ٢١٨، ٢٢٧).
مردم بومی تفتان را «چهلتن» مینامند و بر این باورند که درگذشته ٤٠ نفر در این کوه پدیدار، و سپس ناپدید شدهاند. این داستان به گونههای مشابه در این بخش از قارۀ آسیا، ازجمله کویته، رایج است. سایکس در همین زمینه مینویسد: «سکنۀ این حولوحوش در اوایل این کوه را به احترام آن چهلتن میپرستیده، و برای آن قربانیهای زیاد میکردهاند. بلدچی ما که نسبت به اشخاص همردیف خود شخص بافراستی به نظر میآمد، میگفت: ما ظاهراً مسلمانیم، ولی از رئوس و اصول مذهب اسلام اطلاعی نداریم و در باطن، این کوه را ستایش میکنیم» (ص ١٦٦- ١٦٧). سوگند به چهلتن مقدس، سوگندی است که در آن دروغ متصور نیست، وگرنه خشم تفتان را در پی خواهد داشت (برهانزهی، همانجا). ریزش کوه در روستای نَرون هم افسانههایی با خود به همراه داشته است (محمودزهی، ٢ / ٢٢٢، ٢٢٧).
سایکس دربارۀ غارها و مغاکهای منطقه مینویسد: «ابتدا تصور میکردم آنها را به تقلید دخمههای تختجمشید ساختهاند، ولی اینک معتقدم که سرکردگان قدیم این مغاکها را به جای انبار غله و محل ذخیرۀ آذوقۀ خود به کار میبردهاند ... سکنۀ این محل میگفتند که این غارها را پادشاه خسرو حفر نموده است» (ص ١٦٧). اهالی منطقه ادعا میکنند که در پای کوه خمرهها و سکههای قدیمی دیده شده و اعتقادشان بر این است که باید در آن خمرهها پول باشد (قائنی، ١٧٩).
در فرهنگ شفاهی مردمان بلوچ قصهای دربارۀ کوه تفتان و دو کوه کوچکتر به نامهای «زنده» (در بزمان ایرانشهر) و «پنجانگشت» (در خاش) وجود دارد: برادر و خواهری به نام زنده و تفتان بر سر تقسیم ارث پدر با یکدیگر نزاع داشتند. تفتان میکوشید همهچیز را از آن خود کند. زنده که از این بابت ناراحت بود، روزی کندۀ درختی را آتش زده و بر سر تفتان کوبید. پنجانگشت که در همسایگی آنها زندگی میکرد، میان آن دو واسطه شد و زنده را قانع کرد تا به بزمان برود. تفتان بر جای خود ماند، اما از آن روز تاکنون همچنان با آن دود و آتش میسازد (برهانزهی، همانجا).
تفتان در ترانههای محلی و ضربالمثلهای مردمان آن دیار هم وارد شده است (نیکوکار، ١٩). یک نمونۀ آن بخشی از سرودۀ ملارگام خاشی خطاب به سردار سید خان کُرد است با این مضمون: «گَنجَمین (کوهی است در دامنۀ شرقی تفتان) با گشتن صیاد خرد نمیشود» (کرد، ٢٦٧- ٢٦٨). این زبانزد به این گونه نیز آمده است: «کوه تفتان با راه رفتن شکارچی بر رویش خرد نمیشود» (محمودزهی، ٢ / ٥٨). ضربالمثلی بیرجندی نیز وجود دارد که دربارۀ اشخاص پرخور به کار میرود: «کوه تفتان نان شود، دریای سیستان اشکنه، زنگ دندان مرا نمیشکنه» (ذوالفقاری، ٢ / ١٤٦٩).
تفتان در ادبیات
تفتان به عنوان یک کوه اساطیری به عرصۀ ادبیات و شعر برخی از شاعران نیز وارد شده است.
ملکالشعرا بهار در منظومۀ «جنگ تهمورث با دیوها» با بهرهگیری از عناصر جغرافیای اساطیری شرق ایران، بهویژه کوه تفتان، چنین سروده است: گوی تا صد کوه تفتان آوریم / قلههای آتشافشان آوریم / / از جهنم منفذی بیرون کنیم / در یکی دم روی این هامون کنیم / / پر تف و دود و دخان (ص ٨١٦ -٨١٧).
در شعر «نخستین شب رستم پس از کشتن سهراب» از منوچهر آتشی نیز «تفتانِ تفته» از فراز اسطورهها به سخن درمیآید: ... / تفتان تفته آه میکشد اما: / بازی تمام نخواهد شد / ... (١ / ٧٩٤- ٧٩٨).
شاعر بلوچ، محمد انور بجارزهی، نیز با بهرهگیری از نام آبادیهای منطقه، شعری با این مطلع برای کوه تفتان سروده است: تفتان! تنور نعمت و توجیهِ بودنی / بُرز و بلند و باسق و پاکیزه ـ دامنی / / انگار با دو بال بلندت نشستهای / از دورها مواظب فرزند میهنی (نک : کهرازه، ٥).
مآخذ
آتشی، منوچهر، مجموعۀ اشعار، تهران، ١٣٨٦ ش؛
ابنفقیه، احمد، مختصر کتاب البلدان، لیدن، ١٣٠٢ ق؛
افشار، ایرج، «تمندان یا دمندان، بزمان و تفتان»، اباختر، ساری، ١٣٨١ ش، شم ١-٢؛
بدیعی، ربیع، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣٦٧ ش؛
برهانزهی، شهین، «تفتان در فرهنگ مردم بلوچ»، میراث فرهنگی، تهران، ١٣٧٤ ش، شم ١٤؛
برهان قاطع؛
بندهش، ترجمۀ مهرداد بهار، تهران، ١٣٦٩ ش؛
بهار، محمدتقی، دیوان، تهران، ١٣٧٨ ش؛
بهار، مهرداد، پژوهشی در اساطیر ایران (پارۀ نخست و پارۀ دوم)، تهران، ١٣٨٧ ش؛
جانباللٰهی، محمدسعید، «نظامهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در طوایف بلوچ سرحد»، تحقیقات جغرافیایی، مشهد، ١٣٧٥ ش، س ١١، شم ٤١؛
جعفری، عباس، کوهها و کوهنامۀ ایران، تهران، ١٣٦٨ ش؛
ذوالفقاری، حسن، فرهنگ بزرگ ضربالمثلهای فارسی، تهران، ١٣٨٨ ش؛
رزمآرا، علی، جغرافیای نظامی ایران (مکران)، تهران، ١٣٢٠ ش؛
سایکس، پرسی، سفرنامه یا دههزار میل در ایران، ترجمۀ حسین سعادتنوری، تهران، ١٣٦٣ ش؛
سرابی، صادق، کوهگشت و لذت، تهران، ١٣٧١ ش؛
عسگری، ناصر، مقدمهای بر شناخت سیستان و بلوچستان، تهران، ١٣٥٧ ش؛
فرهنگ جهانگیری، حسین بن حسن انجو شیرازی، به کوشش رحیم عفیفی، مشهد، ١٣٥١ ش؛
قائنی، میرزا مهدی، «کتابچۀ سیاحتنامۀ بلوچستان»، به کوشش ایرج افشار، فرهنگ ایرانزمین، تهران، ١٣٦٨ ش، شم ٢٨؛
کرد، درمحمد، تحقیقی در امثال و حکم زبان بلوچی، تهران، ١٣٨٩ ش؛
کهرازه، محمدگل و احمد مهربان، تفتان تلّ طلایی، زاهدان، ١٣٩٠ ش؛
گابریل، آلفونس، تحقیقات جغرافیایی راجع به ایران، ترجمۀ فتحعلی خواجهنوری، به کوشش هومان خواجهنوری، تهران، ١٣٤٨ ش؛
گزیدههای زادسپرم، ترجمۀ محمدتقی راشدمحصل، تهران، ١٣٦٦ ش؛
مجتهدی، احمد، «انسان اولیه در ایران»، رشد آموزش جغرافیا، تهران، ١٣٦٥ ش، شم ٧؛
محمدیفر، داوود، فرهنگ کوهنوردی و غارنوردی ایران، تهران، ١٣٨٦ ش؛
محمودزهی، موسى، دانشنامۀ فرهنگ و تمدن سیستان و بلوچستان، تهران، ١٣٩١ ش؛
مخبر، محمدعلی، «کوه تفتان»، یادگار، تهران، ١٣٢٤، شم ٧؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٤ م؛
مینوی خرد، تـرجمۀ احمد تفضلی، تهـران، ١٣٦٤ ش؛
ناصح، محمدعلی، «خـاش ـ بلوچ»، یغما، تهران، ١٣٣٧ ش، شم ١٢٥؛
نیکوکار، عیسى، ترانههای نیمروز، تهران، ١٣٥٢ ش؛
هفتکشور یا صور الاقالیم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٥٣ ش؛
یادگاری، عبدالحسین، حماسههای مردم بلوچ، تهران، ١٣٨٦ ش؛
یاقوت، بلدان؛
یغمایی، اقبال، بلوچستان و سیستان، تهران، ١٣٥٥ ش؛
نیز:
Field, H., Contributions to the Anthropology of Iran, Chicago, ١٩٣٩;
Iranica.
یاسمین مجتهدپور