که همه جوانب آن را آزمودهایم نیز نمیتوانیم در همان حدودی که آزمودهایم اطّلاعی به دست آوریم، زیرا اطّلاع حسّی و تجربی ما از خارج نیز تابع قانون علیت است.

اگر قانون علیت درکار نباشد چیزی عاید ما نمیشود.

آقای راسل مکرّر در کتاب جهانبینی خود این نظر را تأیید میکند که فیزیک جدید به سوی بیقانون بودن جهان پیش میرود. امّا مطلب اساسی این است که قانون علیت، قانون فیزیکی نیست، قانون فلسفی است؛ لذا فیزیک نه میتواند آن را اثبات کند و نه نفی. ولی آقای راسل به قانون فلسفی مستقل از دست آوردهای علوم اعتقاد ندارد و ناچار در این گردابها برای همیشه باید متحیر بماند.

ما در پاورقیهای اصول فلسفه و روش رئالیسم- مقاله «پیدایش کثرت در ادراکات»- درباره منشأ پیدایش مفهوم علّیت و کیفیت انتقال ذهن به این مفهوم و تصدیق به واقعیت آن، بحث کردهایم و خواننده را به آن کتاب ارجاع میدهیم.

مفهوم آفرینش

از جمله سردرگمیهای غربی از ناحیه فلسفی، که به مسأله علّیت مربوط میشود، تحلیل و بررسی آفرینش است. آفرینش یا خلقت یعنی چه؟ آیا آفرینش به معنی این است که آفریننده معدومی را موجود میکند یا به معنی این است که موجودی را موجود میکند؟! هیچ کدام از اینها مفهوم معقولی ندارد و شقّ سوّمی هم فرض نمیشود.

به عبارت دیگر، آنچه به وسیله یک نیرو آفریده میشود، یا موجود است یا معدوم.

اگر موجود است، آفرینش او از قبیل تحصیل حاصل است، زیرا موجود را ایجاد کردن به معنی این است که چیزی را که یک شیء دارد میخواهیم به او بدهیم، مثل اینکه مثلًا خطّ راست را راست کنیم؛ و اگر معدوم است، آفرینش او از نوع تحقّق بخشیدن به تناقض است، زیرا معدوم را موجود کردن یعنی عدم را تبدیل به وجود کردن و تبدّل عدم به وجود یعنی اینکه عدم، وجود و نیستی، هستی بشود و این تناقض است. پس آفرینش، یا تبدیل وجود به وجود است و یا تبدیل عدم به وجود؛ اوّلی تحصیل حاصل است و دوّمی تناقض، و هر دو محال است.

این است شبهه معروفی که در این زمینه هست. در میان علمای اسلامی، آن که