خود را خواهی دید» [١] و چون متشرّعین کلام مزبور را به منطوق آن تلقّی میکردند، لذا این مسأله همواره سنگ راه معتزله بود؛ بنا براین در مقام تفسیر و توضیح برآمدند و میگفتند انسان پس از مرگ، خدا را به چشم بینای روح یعنی به دلیل عقل خواهد دید؛ و نیز منکر این حرف شدند که خداوند کریم خالق کافران است.» [٢]

این بود نمونهای که خواستم در اینجا ذکر بکنم. ادوارد براون نویسنده کتاب تاریخ ادبی ایران این تحقیقات عرشی! را از این مستشرق عالیقدر نقل میکند و بدون هیچ گونه انتقادی میگذرد.

من نمیدانم نام این چیزها را جهالت بگذارم یا جنایت. آنچه بیشتر موجب تأسّف است این است که اتباع و اذناب شرقی این مستشرقین نیز به جای اینکه مستقیما افکار و عقاید شرقی و اسلامی را مورد رسیدگی کامل قرار دهند، افکار و آرای اینها را سرمشق قرار میدهند و بازگو میکنند.

[١]. منظور حدیثی است که در کتب کلام (نه کتب حدیث) به این مضمون نقل شده است: «انکم سترون ربّکم یوم القیامة کما ترون القمر لیلة البدر». یعنی شما در قیامت خدای خود را خواهید دید آن طور که ماه شب چهارده را میبینید.

مستشرق نامی کلمه «البدر» را در جمله بالا که به معنی ماه تمام (ماه شب چهارده) است، خیال کرده است که اشاره به جنگ بدر است و آنگاه برای اینکه معنی درست بیاید، صیغه مضارع (ترون) را ماضی (رأیتم) ترجمه کرده است!!!

این حدیث سرگذشتی دارد که مفصّل است و تا آنجا که قرائن نشان میدهد یک نوبت در دست بعضی از راویان حدیث تغییر شکل داده است و همان تغییر شکل یافته، دوباره در دست علمای کلام مسخ شده و برای سوّمین بار در دست این مستشرق عالیقدر به این صورت مضحک در آمده است. در قرآن کریم صریحا رؤیت خداوند با چشم نفی شده است: «لا تدرکه الابصار و هو یدرک الابصار و هو اللّطیف الخبیر». [انعام/ ١٠٣] در عین حال در قرآن از حقیقتی به نام لقای حقّ مکرّر یاد شده است. در اخبار و روایات شیعه و سنّی، هم صریحا رؤیت خداوند با چشم نفی شده و هم آن حقیقت دیگر قرآنی که مسلّما امری حسّی و جسمانی نیست، تأیید شده است.

یکی از اشتباهات فوق العاده بزرگ و غیر قابل بخشش اشاعره اعتقاد به رؤیت حسّی خداوند در قیامت است که گذشته از امتناع عقلی، خلاف نص صریح قرآن کریم است. این مطلب داستان درازی دارد و اکنون جای بحث از آن نیست.

[٢]. حتّی یک نفر معتزلی در تاریخ نمیتوان جست که گفته باشد خداوند خالق کافران نیست. معتزله منکر خلق کفر بودند نه خلق کافر؛ میگفتند خداوند خالق کفر و ظلم و معصیت نیست؛ نمیگفتند خداوند خالق کافر و ظالم و معصیت کار نیست.