آنان که مردم به آنها گفتند جمعیتی انبوه برای نابودی شما گرد آمدهاند، پس بترسید از آنها، امّا این تهدید جز بر ایمان آنها نیفزود و گفتند حمایت خدا ما را بس است و او خوب کارگزاری است، پس بازگشتند با نعمتی از خداوند و تفضّلی از جانب او در حالی که هیچ گونه بدی به آنها نرسیده بود و تنها خشنودی خدا را در نظر گرفتند و پیجویی کردند. خداوند صاحب تفضّلی بزرگ است.

با این بیان امتیاز کامل اعتقاد به قضا و قدر الهی طبق تعلیمات قرآن مجید از اعتقاد به سرنوشت و قضا و قدر مادّی که یک نفر ماتریالیست طبق نظام علّت و معلول مادّی دارای آن است، کاملًا روشن است.

یک نفر مادّی هر اندازه به مسلک و روش و آیین خود مؤمن و معتقد باشد، بیش از این عقیده ندارد که به هر اندازه سعی و کوشش و مجاهدت در راه تحقّق بخشیدن به آرمان خود به خرج دهد، نتیجه میگیرد. امّا یک نفر مسلمان مؤمن و معتقد به قضا و قدر الهی عقیده دارد که جهان طوری ساخته شده است که اگر او در راه عقیده و ایمان خود فداکاری کند و کوشش به خرج دهد، دستگاه علّی و معلولی جهان به حمایت او برمیخیزد و او را از پشتیبانی خود بهرهمند میکند؛ صدها هزار برابر نیرویی که او خود در راه هدف خود مصرف میکند، نیروی ذخیره در جهان هست که در چنین شرایطی به یاری او به کار میافتد.

از نظر مادّی یک نفر طرفدار حقیقت و عدالت همان قدر باید به اثر فعالیت خود مطمئن و امیدوار باشد که یک نفر طرفدار ظلم و باطل به فعالیتهای خود و اثر آنها مطمئن است؛ زیرا به عقیده او از نظر جهان و جریان کلّی عالم فرقی میان آن دو نفر نیست، ولی از نظر مکتب الهی بین ایندو تفاوت بسیار است.

منطق اختصاصی قرآن

قبلًا گفتیم که گفتگو در مسأله جبر و قدر از نیمه دوّم قرن اوّل هجری رسماً در میان متکلّمین اسلامی آغاز و مورد تجزیه و تحلیل واقع شده. قدیمیترین مسأله کلامی همین مسأله است. متکلّمین نتوانستند این مسأله را درست تجزیه و تحلیل کنند و منحرف شدند: گروهی طرفدار جبر و گروهی طرفدار قدر شدند. در میان عموم اهل کلام اعتقاد به تقدیر مساوی با جبر، و اعتقاد به اختیار و آزادی بشر مساوی با نفی