برزخ جریمه گناهان خود را میپردازند و جمعی دیگر در اهوال قیامت و شدائد حساب، کیفر خود را میبینند و عدهای به دوزخ میافتند و سالها در عذاب درنگ میکنند؛ چنانکه در تفسیر آیه کریمه: لابثین فیها احقابا [١] «در آتش، سالیان درازی درنگ کنندهاند» از امام ششم حضرت امام جعفر صادق (ع) روایت شده است که این آیه مربوط به کسانی است که از آتش نجات مییابند [٢].

اینک چند نمونه از روایاتی را که از عذابهای هنگام مرگ و پس از مرگ بازگو میکند میآوریم شاید موجب تنبّه و بیداری گردد و ما را برای منازل مخوف و خطرناکی که در پیش داریم آماده سازد.

١. شیخ کلینی از حضرت صادق (ع) روایت کرده که علی (ع) را درد چشمی عارض شد؛ حضرت رسول (ص) به عیادت آن حضرت تشریف بردند در حالی که فریاد علی از درد بلند بود؛ فرمودند که: آیا این صیحه از جزع و بیتابی است یا از شدت درد است؟ امیر المؤمنین (ع) عرض کرد: یا رسول اللّه من هنوز دردی نکشیدهام که سختتر از این درد باشد. رسول اکرم در اینوقت جریان سخت و هولناک قبض روح کافر را نقل کرد. علی (ع) چون این را شنید برخاست و نشست و گفت: یا رسول اللّه اعاده فرما بر من این حدیث را که درد مرا فراموشی داد. آنگاه عرض کرد: یا رسول اللّه آیا از امت شما کسی به این نحو قبض روح میشود؟ فرمود: بلی، حاکمی که جور کند و کسی که مال یتیم را به ظلم و ستم بخورد و کسی که شهادت دروغ بدهد [٣].

٢. شیخ صدوق در کتاب «من لا یحضره الفقیه» روایت کرده که چون «ذر» فرزند ابوذر غفاری از دنیا رفت ابوذر در کنار قبر وی ایستاد و دست بر قبر کشید و گفت:

خدایت رحمت کند؛ به خدا سوگند که تو نسبت به من نیکرفتار بودی و اکنون که از دستم رفتهای از تو خشنودم؛ به خدا قسم که از رفتن تو باکم نیست، از من چیزی کاسته نشد و من جز به خدا به احدی نیازمند نیستم؛ و اگر نبود هراس هنگام اطلاع، آرزو میکردم که من بجای تو رفته بودم، ولی دوست دارم چندی جبران مافات کنم و برای آن جهان آماده شوم و همانا اندوه به خاطر تو مرا از اندوه بر تو باز داشته است (یعنی همه در این فکرم که کاری که برای تو سودمند است انجام دهم و دیگر مجالی ندارم که غصه جدایی تو را بخورم)؛ به خدا قسم که گریه نکردهام که چرا از من جدا

[١]. نبأ/ ٢٣[٢]. بحار الانوار، چاپ کمپانی، ج ٣، ص ٣٧٦- ٣٧٧[٣]. منازل الاخرة، تألیف محدّث قمی، چاپ اسلامیه، ص ٥- ٦