«چون درباره احکام شرع به تأمّل و تفکر پرداختند طرفدار طریقه عقل و استدلال شدند. بدین طریق یکی از مطالب عمده آنها این بود که قرآن در واقع حادث است و خلق شده و لو اینکه این حرف خلاف قول پیغمبر باشد [١]. میگفتند لازمه قدیم و غیر مخلوق بودن قرآن است که دو موجود ازلی و ابدی قائل شویم؛ همینکه قرآن یعنی کلام خدا را در زمره مخلوقات به شمار آوریم، دیگر نمیتوان آن را متعلّق به ذات پروردگار دانست، زیرا ذات پروردگار لا یتغیر است [٢].

بدین طریق به تدریج اساس نزول وحی متزلزل گشت و بسیاری از معتزله علنا اظهار میکردند که نوشتن نظیر قرآن و حتّی بهتر از آن غیر ممکن نیست. بنابر این نسبت به اینکه قرآن کتاب آسمانی است و از مبدأ وحی نازل گردیده است اعتراض داشتند [٣]. عقیده آنها درباره خدا پاکتر و بلندتر از عقیده متشرّعین و متمسّکین به مقبولات عامّه و موازین شرعیه و اهل سنّت [اشاعره] بود؛ زیرا معتزله به هیچ نحو زیر بار این فکر نمیرفتند که آفریدگار جهان ممکن است به صورت جسمانی ظاهر شود و گوششان حاضر به شنیدن این حرف نبود. در خبر است از پیغمبر اکرم که فرمود: «همچنان که ماه تمام را در جنگ بدر دیدی، روزی هم خدای

[١]. این مستشرق عالیقدر تلویحا میخواهد بفهماند که اشاعره، عقیده قدیم بودن قرآن را از کلام پیغمبر اخذ کرده بودند و معتزله با توجّه به اینکه پیغمبر اکرم چنین سخنی فرموده است، چون این سخن با عقل و منطق تطبیق نمیکرد، آن را رد کردند. در صفحه ٤١٨ همین کتاب میگوید: «... عکس این عقیده [عقیده قابل رؤیت نبودن خداوند] و همچنین قدیم بودن قرآن و انکار خلق آن، از عقاید سنّت و جماعت [اشاعره] بود که در همه امور از نص قرآن تبعیت میکردند و از تأویل که مورد توجّه و علاقه دشمنانشان بود، خودداری داشتند.» در صورتی که کوچکترین اشارهای در قرآن به قدیم بودن و مخلوق نبودن آن نشده است و در احادیث منسوب به رسول اکرم نیز حدیثی که نزد معتزله فی الجمله احتمال صحّت انتساب به رسول اکرم داشته باشد، درکار نبوده است.[٢]. مترجم محترم کتاب در اینجا در ذیل صفحه از طرف جناب آقای فروزانفر تذکر دادهاند که: «عقیده به خلق قرآن ارتباطی با این مطالب و استنباطات بیاساس نویسنده فوق ندارد.»[٣]. معتزله به شهادت تاریخ، مدافعین سرسخت و با ایمان قرآن بودند و با زنادقه و عقاید فلاسفه سخت مبارزه میکردند، و اگر طبق نظر آقای دوزی آنها قرآن را از مبدأ وحی نمیدانستند، به چه مناسبت خود را ملزم به دفاع میدانستند؟!