مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٢٠ - سطح عالی

بالاستقلال همه تأثیرها و اثرهاست.

اخبار و احادیث زیادی به این مضمون یا قریب به این مضمون هست که نمیتوانیم همه آنها را در این رساله ذکر کنیم و شرح دهیم.

سطح عالی

چیزی که برای یک نفر محقّق عارف به مسائل توحید بسیار بسیار اعجاب آور است، منطق مخصوصی است که قرآن کریم و پس از آن، روایات مأثوره از رسول اکرم (ص) و علی (ع) و سایر ائمّه اطهار در مسائل توحید پیش گرفتهاند. این منطق اصلًا و ابداً با منطق آن عصر و زمان تطبیق نمیکند، بلکه با منطق قرنها بعد که کلام رونق گرفت و منطق و فلسفه رایج شد نیز تطبیق نمیکند؛ بسی بالاتر و والاتر از آنهاست. آنچه در مسأله سرنوشت، و قضا و قدر، و جبر و اختیار آمده است نمونهای از این منطق است. این خود میرساند که قرآن کریم از منبع و منشأ دیگری سرچشمه گرفته و آن کس که قرآن بر زبان مقدّس او جاری شده است، حقایق توحیدی را با دیده دیگری میدیده و مشاهده میکرده است، و هم میرساند که اهل بیت پیغمبر (صلوات اللّه و سلامه علیه و علیهم) آشناییشان با منطق قرآن و علوم قرآن با دیگران متفاوت بوده است.

در جاهایی که دیگران به اقتضای علوّ مطلب از سطح عادی افکار بشری دچار سرگیجه بودهاند، آن بزرگواران حقایق را با روشن بینی خاصّی بیان کردهاند. جای تعجّب نیست اگر دیده میشود حتّی متکلّمین شیعه قادر نبودهاند این مسائل را درست هضم کنند که انحرافی برای آنها دست ندهد.

هنگامی که انسان به کلمات بزرگانی مانند شیخ مفید و سید مرتضی و علّامه حلّی و مجلسی و امثال اینها برخورد میکند و بیانات آنان را در این زمینهها در کتب کلامی یا در شرح احادیث میبیند، متوجّه میشود که این شخصیتهای بزرگ از قرار گرفتن تحت تأثیر بیانات معتزله و اشاعره مصون نماندهاند؛ طرز تفکرشان نزدیک به طرز تفکر معتزله یا اشاعره بوده است و ناچار بودهاند تا حدّ زیادی آیات و اخبار را در این گونه مسائل تأویل و توجیه کنند. بدیهی است این نقصی برای آن بزرگان محسوب نمیشود. هر کس دیگر هم که در شرایط آنها میبود نمیتوانست از آنچه