خداوند یک نتیجه میدهد. علیهذا عدل الهی ایجاب میکند که هیچگونه تبعیض و تفاوتی در میان مخلوقات درکار نباشد، و حال آنکه انواع تفاوتها هست، هر چه هست تفاوت و تنوّع و اختلاف سطح است.

پاسخ این است که مفهوم حق و استحقاق درباره اشیاء نسبت به خداوند عبارت است از نیاز و امکان وجود یا کمال وجود. هر موجودی که امکان وجود یا امکان نوعی از کمال وجود داشته باشد، خداوند متعال به حکم آنکه تامّ الفاعلیة و واجب الفیاضیة است، افاضه وجود یا کمال وجود مینماید. عدل خداوند- همچنانکه از صدر المتألّهین نقل کردیم- عبارت است از فیض عام و بخشش گسترده در مورد همه موجوداتی که امکان هستی یا کمال در هستی دارند بدون هیچگونه امساک یا تبعیض.

اما اینکه ریشه اصلی تفاوت امکانات و استحقاقها در کجاست؟ چگونه است که با اینکه فیض باری تعالی عام و لا یتناهی است، اشیاء در ذات خود از نظر قابلیت و امکان و استحقاق متفاوت میشوند، مطلبی است که به حول و قوّه الهی ضمن پاسخ به ایرادها و اشکالها تشریح خواهد شد.

ایرادها و اشکالها

اکنون ببینیم پرسشهایی که در این زمینه مطرح میشود مجموعا چه پرسشهایی است؟

اولین پرسشی که در این زمینه هست این است که چرا در جهان، تبعیض و تفاوت وجود دارد؟ چرا یکی سفید است و دیگری سیاه، یکی زشت است و دیگری زیبا، یکی سالم است و دیگری علیل؟ بلکه چرا یکی انسان است و دیگری گوسفند یا کرم خاکی؟ یکی جماد است و دیگری نبات؟ یکی شیطان است و دیگری فرشته؟ چرا همه مانند هم نیستند؟ چرا همه سفید و یا همه سیاه نیستند؟ چرا همه زیبا و یا همه زشت نیستند؟ و اگر بنا است تفاوتی درکار باشد چرا آنکه سفید است سیاه نشد و آنکه سیاه است سفید نشد؟ چرا آنکه زشت است زیبا نشد و آنکه زیبا است زشت نشد؟

پرسش دیگر در مورد فناها و نیستیها است: چرا اشیاء، موجود میشوند و سپس معدوم میگردند؟ چرا مرگ، مقرّر شده است؟ چرا انسان بدنیا میآید و پس از آنکه لذت حیات را چشید و آرزوی جاوید ماندن در او زنده شد به دیار نیستی فرستاده میشود؟

رابطه این پرسش با مسأله عدل و ظلم از این راه است که گفته میشود: عدم