مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٥٢ - عظمت و انحطاط مسلمین

دیگر، و بلکه هر پدیده زنده دیگر، از قبیل سر رسیدن اجل طبیعی یا غیر طبیعی است که به هر حال دیر یا زود فرا میرسد؛ تمدّن اسلامی زاییده شد و رشد کرد و جوان شد و به پیری رسید و سپس مرد؛ آرزوی بازگشت آن چیزی شبیه آرزوی بازگشت مردگان است به دنیا که از نظر قوانین طبیعی قابل توجیه نیست و با چیزی نظیر اعجاز و خرق عادت، که به هر حال خارج از قدرت افراد بشر است، باید آن را توجیه کرد.

پس بعد از یک بحث مقدّمی در زمینه نموداری از عظمت و انحطاط مسلمانان، نوبت به این بحث فلسفی- تاریخی میرسد و نمیتوان از آن چشم پوشید، زیرا گفتههای خام در این زمینه فراوان گفته شده است و چه بسیارند افرادی که آن گفتههای خام را باور دارند.

تکمیل این بحث فلسفی از نظر ارتباط با این سلسله مباحث به این است که از انطباق و عدم انطباق اسلام با مقتضیات زمان نیز گفتگوی جامعی بشود. قهراً این بحث شامل دو قسمت خواهد شد: قسمت اوّل صرفاً فلسفی است و قسمت دوّم اسلامی. مجموع هر دو قسمت تحت عنوان «اسلام و مقتضیات زمان» قابل بررسی و تحقیق است.

هنگامی که از این بحث فارغ شدیم، قاعده فوق را در فلسفه تاریخ نپذیرفتیم و علل انحطاط مسلمین را با علل ترقّی آنها لزوماً یکی ندانستیم، نوبت این است که بررسی کنیم علل و موجباتی که سبب رکود و توقّف و انحطاط و تأخّر مسلمین شد، چیست و دیگران چه گفتهاند؟

این قسمت با توجّه به گفتههای دیگران، اعمّ از مسلمان و غیر مسلمان، و توجّه به موضوعات و مسائل و جریاناتی که طبعاً طرف این احتمال هست، در سه بخش کلّی باید بررسی شود:

- بخش اسلام

- بخش مسلمین

- بخش عوامل بیگانه

هر یک از این بخشها مشتمل بر موضوعات و مسائل متعدّدی است.

مثلا در بخش اسلام ممکن است کسی برخی از افکار و معتقدات