مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٩ - عدل چیست؟

احتیاجات، بودجه و نیرو مصرف گردد. اینجاست که پای «مصلحت» به میان میآید، یعنی مصلحت کل، مصلحتی که در آن، بقاء و دوام «کل» و هدفهایی که از کل منظور است در نظر گرفته میشود. از این نظر، «جزء» فقط وسیله است، حسابی مستقل و برای خود ندارد.

همچنین است تعادل فیزیکی؛ یعنی مثلا یک ماشین که برای منظوری ساخته میشود و انواع نیازمندیها برای ساختمان این ماشین هست، اگر بخواهد یک مصنوع متعادل باشد باید از هر مادهای به قدری که لازم و ضروری است و احتیاج ایجاب میکند در آن بکار برده شود.

تعادل شیمیائی نیز چنین است؛ هر مرکب شیمیائی فرمول خاصی دارد و نسبت خاصی میان عناصر ترکیب کننده آن هست؛ تنها با رعایت آن فرمول و آن نسبتها که متفاوت است تعادل برقرار میشود و آن مرکب بوجود میآید.

جهان، موزون و متعادل است؛ اگر موزون و متعادل نبود برپا نبود، نظم و حساب و جریان معین و مشخّصی نبود. در قرآن کریم آمده است:

و السّماء رفعها و وضع المیزان [١].

همانطور که مفسّران گفتهاند مقصود این است که در ساختمان جهان، رعایت تعادل شده است؛ در هر چیز، از هر مادهای به قدر لازم استفاده شده است، فاصلهها اندازهگیری شده است. در حدیث نبوی آمده است:

بالعدل قامت السّموات و الارض [٢].

«همانا آسمان و زمین به موجب عدل برپاست».

نقطه مقابل عدل به این معنی، بیتناسبی است نه ظلم. لهذا عدل به این معنی از موضوع بحث ما خارج است.

بسیاری از کسانی که خواستهاند به اشکالات مربوط به عدل الهی از نظر تبعیضها، تفاوتها و بدیها جواب بدهند، به جای آنکه مسأله را از نظر عدل و ظلم طرح کنند از نظر تناسب و عدم تناسب طرح کردهاند و به این جهت قناعت کردهاند که همه