از نظر فلاسفه، صدفه و اتّفاق، و به تعبیری دیگر تصادف، به هیچ وجه وجود ندارد و آنچه بشر آن را به نام تصادف مینامد، واقعاً از نوع تصادف نیست؛ با سایر علل و معلولات و مقدّمات و نتایج، کوچکترین تفاوتی از لحاظ ماهیت ندارد.

کلمه تصادف در دو مورد استعمال میشود:

یکی در مورد پیدایش حادثهای بدون علّت فاعلی. یعنی اینکه فرض کنیم پدیدهای که نبود و پدید شد، خودبخود و بدون تأثیر هیچ عاملی پدید شد. این نوع از تصادفات از طرف همه مکتبها، اعمّ از الهی و مادّی، مردود است. مادّیین نیز در خلقت عالم چنین فرضی را نمیپذیرند. این نوع از تصادف از محلّ بحث فعلی ما نیز خارج است. کسانی که مدّعی هستند که تغییرات اندام حیوانها تصادفی بوده است، منظورشان این نوع از تصادف نیست.

مورد دیگر استعمال این کلمه این است که فرض شود نتیجهای از مقدّمهای پیدا شود که مقدّمه او نیست و از مقدّمهای نتیجهای پیدا شود که آن نتیجه، نتیجه این مقدّمه نیست، بلکه نتیجه طبیعی مقدّمات دیگر است که وجود نیافته است. مثلًا اگر شما از تهران سوار اتومبیل شوید و راه تهران- قم را پیش بگیرید و بعد از دو سه ساعت به قم برسید، هرگز نمیگویید با اتومبیل در این راه، راه افتادم و تصادفاً به قم رسیدم، زیرا لازمه طبیعی این نوع سیر و حرکت، رسیدن به قم است. ولی اگر دوستی قدیمی داشته باشید که سالهاست او را ندیدهاید و در وقتی که به قم میروید ابدا در فکر او و در جستجوی او نیستید، همینکه در بین راه تهران و قم به علیآباد رسیدید برای رفع خستگی پیاده شدید و در کنار یک میز، یک صندلی خالی یافتید و رفتید که بنشینید ناگهان رفیق خودتان را دیدید که بیست سال بود ندیده بودید و معلوم شد در شیراز بوده و میآمده به تهران و او هم برای رفع خستگی آمده لحظهای بنشیند و با شما برابر شده است، در اینجا هر دو نفر میگویید در بین راه قم و تهران تصادفاً به هم رسیدیم.

اینکه هر دو نفر این ملاقات را تصادف تلقّی میکنید، از این جهت است که لازمه طبیعت کلّی حرکت از قم به تهران و از تهران به قم چنین برخوردی نیست. اگر لازمهاش این بود، باید هر وقت و هر زمان و در هر شرایطی که شما از تهران به قم حرکت کنید، چنین برخوردی دست دهد و حال آنکه چنین نیست؛ تنها این سفر که سفری خاص بوده و در زمانی خاص صورت گرفته است و مقرون به شرایط خاصّی بوده است، این نتیجه را به بار آورده است و به همین جهت این ملاقات نه برای شما و